Kur’an-ı Kerim’de “mü’minûn-mü’minât” ve “müslimûn-müslimât” gibi ikili kullanımların yer aldığı ayetleri hatırlarsınız. Müslimûn “erkek Müslümanlar” mı, “Müslüman erkekler” mi veya müslimât “kadın Müslümanlar” mı, “Müslüman kadınlar” mı demektir? Bazı okuyucularımızın “Ha ‘kel Hasan’, ha ‘Hasan kel’ ne fark eder?” biçiminde serzenişte bulunduğunu duyar gibiyim.
Türkçede “müdire” kelimesini “müdür kadın” veya “kâtibe” kelimesini “kâtip kadın” olarak değil, “kadın müdür” ve “kadın kâtip” olarak anlarız. Birincisinde kadınlık, ikincisinde ise meslek vurgusu öne çıkar. Türkçede “mümin kadın” ifadesinde müminlik niteliği kadın kategorisi üzerinden sunulurken “kadın mümin” ifadesinde kadınlık, mümin kimliğini niteleyen bir unsur olarak öne çıkar. Dolayısıyla her iki ifade aynı kişiyi anlatsa da okuyucuda oluşturdukları anlam odağı farklılaşır.
Türkçede “mümin” kelimesinin yaygın biçimde sıfat şeklinde kullanılması (örneğin mümin kul, mümin kişi vb.) mümin ve mümine için “mümin erkek” ve “mümin kadın” biçimindeki meallendirmeleri daha yerleşik hale getirmiş olabilir, bu çeviriler, anlam farklılığının belirginleşmediği bazı ayetlerde önemli bir sorun oluşturmayabilir. Ancak bazı ayetlerde bu tercihin önemli anlam farklılaşmalarına yol açabildiğini ve bu inceliğin göz önünde bulundurulması gerektiğini düşünüyorum.
Bu yazıda, Tevbe suresi 71. ayet örneği üzerinden söz konusu farklılığın önemini ortaya koymaya çalışacağım.
Tevbe suresi 71. ayet
Velmu/minûne velmu/minâtu ba’duhum evliyâu ba’d(in)(c)….
Tablo-2. Tevbe suresi 71. ayete ait meal örnekleri (kuranmeali.com)
|
1. |
Abdullah-Ahmet Akgül |
Mü’min erkekler ve mü’min kadınlar da birbirlerinin velileri (dostları ve destekleyicileri)dirler… |
|
Ahmet Tekin |
Şuurlu ve kâmil mü'min erkekler, şuurlu ve kâmil mü'min kadınlar birbirlerinin velileri, dostları birbirlerinin haklarını, menfaatlerini koruyan güce ve otoriteye, kamu görevlerini icra yetkisine sahip kimselerdir… |
|
|
Ahmet Varol |
Mü'min erkeklerle mü'min kadınlar da birbirlerinin velileridirler… |
|
|
Ali Bulaç |
Mü'min erkekler ve mü'min kadınlar birbirlerinin velileridirler… |
|
|
Bahaeddin Sağlam |
Mümin erkeklerle mümin kadınlar da birbirinin dostu ve sahibidirler… |
|
|
Bayraktar Bayraklı |
İnanmış erkekler ve inanmış kadınlar da birbirlerinin samimi dostlarıdır/birbirlerini desteklerler… |
|
|
Cemal Külünkoğlu |
Mü’min erkeklerle mü’min kadınlar da birbirlerinin dostları, koruyucuları ve yardımcılarıdır… |
|
|
Diyanet İşleri (Eski) |
Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir… |
|
|
Mü’min erkekler ve mü’min kadınlar birbirlerinin dostlarıdır... |
||
|
Diyanet Vakfı |
Mümin erkeklerle mümin kadınlar da birbirlerinin velileridir… |
|
|
Emrah Demiryent |
Mü’min erkeklerle mü’min kadınlar da birbirlerinin velileridir (dostlarıdır)… |
|
|
Erhan Aktaş |
Mü’min erkekler ve Mü’min kadınlar birbirlerinin velileridirler… |
|
|
Hasan Basri Çantay |
Mü'min erkekler de, mü'min kadınlar da birbirinin velîleri (dostları ve yardımcıları) dir… |
|
|
Haydar Öztürk-Serkan Yılmaz |
Mü’min erkekler ve mü’min kadınlar birbirlerinin evliyasıdır… |
|
|
Hayrat Neşriyat |
Mü'min erkekler ve mü'min kadınlar ise birbirlerinin dost (ve yardımcı)larıdırlar… |
|
|
İhsan Aktaş |
Mü’min (inanan ve insanlara güven veren) erkekler ve mü’min (inanan ve insanlara güven veren) kadınlar birbirlerinin velileridir (vekil, yönetici, idareci vs.)… |
|
|
İlyas Yorulmaz |
İnanan erkeklerle inanan kadınlar, birbirlerinin yardımcılarıdır… |
|
|
İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu |
İnanan erkekler de, inanan kadınlar da biribirlerinin yardımcılarıdır… |
|
|
İsmail Hakkı İzmirli |
Mü/min erkekler ile mü/min kadınlar da birbirlerinin yâr ve muavinidir… |
|
|
İsmail Yakıt |
İnanan erkekler ve inanan kadınlar birbirlerinin dostlarıdırlar… |
|
|
Kadri Çelik |
Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir… |
|
|
Kur'an Yolu (Diyanet İşleri) |
Müminlerin erkekleri de kadınları da birbirlerinin velîleridir… |
|
|
Mehmet Çoban |
Mümin erkeklerle mümin kadınlar birbirlerinin dostlarıdır… |
|
|
Mehmet Okuyan |
Mümin erkeklerle mümin kadınlar birbirlerinin dostudurlar… |
|
|
Mustafa Çavdar |
Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin evliyası/yar ve yardımcılarıdır… |
|
|
Mustafa İslamoğlu |
Ama inanan erkekler ve inanan kadınlar (da) birbirlerinin dostu, koruyucusudurlar… |
|
|
Orhan Kuntman |
(Münafıklar ile müşrikler birbirine dost oldukları gibi) Mümin erkeklerle mümin kadınlar da birbirlerinin dostu, yardımcılarıdır… |
|
|
Osman Fırat |
Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir… |
|
|
Ömer Erdoğdu |
Mü’min erkekler ve mü’min kadınlar birbirlerinin velisidir… |
|
|
Ömer Nasuhi Bilmen |
İmân sahibi olan erkekler ile kadınlar ise bazıları bazılarının velîleridir… |
|
|
Suat Yıldırım |
Mümin erkeklerle mümin kadınlar birbirlerinin velileri, yardımcılarıdır… |
|
|
Süleyman Ateş |
İnanan erkekler ve inanan kadınlar, birbirlerinin velisidirler… |
|
|
Süleymaniye Vakfı |
İnanıp güvenen (mümin) erkeklerle inanıp güvenen (mümin) kadınlardan her biri diğerinin yakın dostudur(velisidir)… |
|
|
Şaban Piriş |
Mümin erkekler ve mümin kadınlar bir birlerinin velileridir… |
|
|
Ümit Şimşek |
Mü'min erkekler ve mü'min kadınlar birbirlerinin dostlarıdır… |
|
|
Yaşar Nuri Öztürk |
Mümin erkeklerle mümin kadınlar birbirlerinin dostlarıdır… |
|
|
2. |
Abdulbaki Gölpınarlı |
Erkek ve kadın müminler, birbirlerinin yardımcısıdır… |
|
Abdullah Parlıyan |
Erkek ve kadın mü'minlere gelince, onlar birbirlerinin yakını ve dostlarıdırlar… |
|
|
Cemil Said |
Erkek ve kadın mü’minler biri birilerinin dostıdırlar… |
|
|
Mahmut Özdemir |
Erkek Müminler ve kadın Müminler de birbirinin veliyyleridir… |
|
|
Muhammed Esed |
ERKEK ve kadın müminlere gelince, onlar birbirlerinin yakınlarıdırlar… |
|
|
Süleyman Tevfik (1927) |
Erkek ve kadın mü'minler biribirinin dostı ve velîsidirler… |
|
|
3. |
Ali Fikri Yavuz |
Erkek ve dişi bütün mü'minler, birbirlerinin yardımcılarıdır... |
|
Besim Atalay (1965) |
Erkek, kadın inananlar birbirinin dostudurlar… |
|
|
Elmalılı Hamdi Yazır |
Erkek ve kadın bütün müminler birbirlerinin dostları ve velileridirler… |
|
|
Elmalılı (Orijinal) |
Erkek, dişi bütün Mü'minler ise birbirlerinin velileridirler… |
|
|
Mahmut Kısa |
Hangi çağda ve hangi toplumda olursa olsun, erkek de olsa, kadın da olsa bütün inananlar, birbirlerinin yardımcıları, koruyucuları ve velisidirler… |
|
|
Mehmet Çakır |
Bay - bayan bütün Müslümanlar birbirilerine yâr ve yardımcı olurlar… (Not: Ayet müminlerden bahsettiği halde Müslümanlar olarak meal verilmesini doğru bulmuyorum) |
|
|
Mehmet Türk |
Erkek ve kadın bütün mü’minler, sadece birbirlerinin dostları (ve velileri)dirler… |
|
|
M. Pickthall |
And the believers, men and women, are protecting friends one of another… |
|
|
Yusuf Ali |
The Believers, men and women, are protectors one of another… |
Birinci grupta yer verilen meallerde kullanılan ifade, ilk okuyuşta kadınlar ve erkekler arasında karşılıklı bir dayanışma ilişkisini öne çıkarabilecek bir anlam izlenimi oluşturmaktadır. Yani kadınların erkeklerin, erkeklerin de kadınların destekçisi, yardımcısı, dostu olduğu gibi bir mana göze çarpıyor. Oysa ayetin vurgusunun, kadın ve erkek ayrımı gözetilmeksizin bütün müminlerin birbirleriyle dayanışma içinde olması olduğu kanaatindeyim.
İkinci grupta yer verilen mealler ise, “erkek ve kadın müminler” biçimindeki sözdizimini kullandıkları halde, bu kullanımdaki inceliği yeterince yansıtamadıklarından ilk gruptaki meallerle benzer bir ilk okuma ihtimali doğuruyorlar. Bu inceliği belirginleştirmek için meale, kadın ve erkeklerin tamamının bütününün kapsandığını belirten bir ifade eklenebilirdi.
Üçüncü grupta yer verilen meallerde ise, “kadın olsun, erkek olsun tüm müminlerin birbirlerinin velileri olduğu biçiminde müminler arası bir velilik ilişkisi vurgusu” öne çıkıyor. Yani kadın olsun erkek olsun, tüm müminlerin birbirinin destekçisi, yardımcısı, dostu olduğu çok açık biçimde anlaşılıyor. Yukarıdaki İngilizce meallerde “men and women” ifadesi müminleri niteleyen açıklayıcı bir ek olarak kurulduğundan tek bir topluluk okuması daha kolay ortaya çıkıyor. Diğer yandan, Fizilal-il Kuran tefsirinde de “Erkek kadın bütün müminler birbirlerinin dostu, dayanağıdırlar.” şeklinde bu grupta yer alacak biçimde meal verilmektedir. Ben de üçüncü grupta yer alan meallendirmelerin daha isabetli olduğunu düşünüyorum.
Müminlerin kadın ve erkek olarak özellikle anılmasının, Tevbe suresinin 67. ve 68. ayetlerinde erkek ve kadın münafıkların özelliklerinden söz edilmesiyle bağlantılı olduğunu açıklayan yorumlar da bulunmaktadır. Aslanın dişisi de erkeği de aslandır. Müminin kadını da erkeği de mümindir. Müminlik, cinsiyetin değil, inancın niteliğidir. Ayetteki ikili zikir, her iki cinsiyetin de iman şemsiyesinin asli ve eşit taşıyıcıları olduğunu vurguluyor.
Bu açıdan meal ve tefsir yazarlarının kadın ve erkeklerle ilgili ayetlerde bu inceliğe dikkat etmeleri gerekiyor. Yazımızı, yukarıdaki analizler ışığında cinsiyet grupları arasındaki dayanışma izleniminin ötesinde bütün müminlerin dayanışmasını öne çıkararak vurguyu en net yansıttığını düşündüğümüz şu meal önerisiyle sonlandıralım.
Tevbe suresi 71. ayet
Velmu/minûne velmu/minâtu ba’duhum evliyâu ba’d(in)(c)….
Erkek ve kadın bütün müminler birbirlerinin velileridir (dostları, destekçileri ve yardımcılarıdır)…
Rabbim en doğrusunu bilir.
