Stefan Zweig’e atfedilen bir tespite göre 1. Dünya savaşı öncesindeki okul kitaplarının ortak hedefi Avusturya İmparatorluğu’nun gücünü anlatmak olmuş. Zweig’in kendi ülkesinin bu çabasından muzdarip olduğu aktarılıyor. Fransa ve İtalya’daki okul kitaplarında ise tanrının sadece Fransızlar ya da İtalyanlar için çalıştığı hezeyanı işlenmiş. Bu gayeden kimin rahatsız olduğu kayıtlarda mevcut mu meçhul.

Üçü de Avrupa ülkesi, üçü de her iki dünya savaşında yer almış olan Avusturya, Fransa ve İtalya örneğinde savunma mekanizmaları hep güçlü görünmeyi ve elbette bunun tetikleyicisi kibri işaret ediyor.

Dünya savaşlarının hız kesmeden devam ettiği zamanlara gelindiğinde her üç ülkenin eğitim sisteminin özeti veriler kapsamında şu şekilde kaydediliyor:

Avrupa genelinde örnek alınan Avusturya eğitim sistemi ülkenin ekonomik başarısının anahtar faktörlerinden birisi.

Temel hedefi cumhuriyetçi değerleri korumak olan Fransa, eğitim sistemini modern çağın sosyo-ekonomik ihtiyaçlarına göre planlıyor.

Geleneksel akademik birikimi korumayı önceleyen İtalya’nın hedefi de öğrencileri küresel iş gücü piyasasına hazırlamak.

Peki okullarda özgür insanların ülkesi şeklinde tanımlanan ABD’de durumlar nasıl? Köklerinin Prusya’ya dayandığı kaydedilen eğitim sisteminin amacı çocuğun iç dünyasını tarumar etmek, vasat zihinler yetiştirmek, itaatkar yurttaşlar yetiştirmek.

Türkiye’nin eğitim sisteminin temelleri ise Batılılaşma süreciyle birlikte Fransız etkisi ile kurgulandı. Sonraki dönemlerde ise çeşitli ilavelerle karma bir model gün yüzüne çıkıyor. 1824 yılında Sultan II. Mahmut'un yayımladığı fermanla çocukların ilköğretim almasını zorunlu kılmasıyla başlayan eğitim modeli cumhuriyetle birlikte çeşitli dönüm noktalarından geçerek bugünlere geliyor. Elbette eğitimin sosyal ve ekonomik hedeflerinin ezberleri ile birlikte. Türkiye’de on iki yıl olan zorunlu eğitim uygulaması süresi ve kapsamı değişiklik gösterse de dünya genelinde de yaygın.

Dünya savaşlarının arifesinde de, gölgesinde de, içinden geçerken de hemen her çağda kaydedilmiş eğitim sistemlerine yönelik değerlendirmeler. Brezilyalı eğitimci ve filozof Paulo Freire misâl. Geleneksel eğitim sistemini öğrencileri pasif alıcılara dönüştürdüğü düşüncesiyle eleştirmiş ve bu yapıya “bankacı eğitim modeli” ismini vermişti. Bahsi geçen bankacı eğitim modelinde tek yönlü gerçekleşen aktarımda aktif konumda bulunan öğretmen bilgiyi içi boş bir kumbara gibi görülen pasif konumdaki öğrencilerin zihnine yatırılan sermaye gibi işliyor.

Freire, “Ezilenlerin Pedagojisi” isimli kitabında da özgürleşmenin ancak ezberci sistemin yıkılıp yerine eleştirel ve diyaloğa dayalı bir eğitimin kurulmasıyla mümkün olacağını savunmuştu.

Batı kültürünün modern kurumlarının eğitim felsefesi Avusturyalı filozof Ivan Illich’in ve İngiliz eğitim profesörü Ken Robinson’un eleştirilerinden de nasibini almış.

Illich ve Robinson, modern eğitim sistemini bireyi kalıplaştırması ve öğrenme sürecini mekanik bir hâle dönüştürmesi bağlamında eleştirmiş. Illich okulsuz toplum olarak bilinen bir dönüşüm önerisinin fikir babası; o okulların tamamen kaldırılmasını işaret ederken Robinson içeriden dönüştürülmesini savunmuş. Şahit oldukları yapıya yönelik temel eleştirilerinde ise Illich, öğrenmenin tüketim nesnesine dönüşmesine Robinson da standartlaşmaya ve tek tip müfredata vurgu yapıyor.

Illich’e göre okullar, öğrenmeyi diplomaya indirgeyerek bilgiyi yüceltiyor. Böylece öğrenciler temelde otoriteye itaatin öğretildiği, hakikatten kopuk bir eğitim sürecine teslim oluyor. Kişiyi silik ve pasif bir nesne hâline dönüştüren bu çarka yönelik itirazların ikinci adımında elbette çözüm önerilerine de kafa yorulmuş. Bu kapsamda Illich, özgür öğrenme alanları ekseninde usta-çırak ilişkilerini vurgularken Robinson ise sanat ve bilimi eşitleyen, öğrenci merkezli eğitim anlayışını işaret etmiş.

Tarihsel döngünün farklı zamanlarında dünyanın çeşitli noktalarında eğitime yönelik bakış açıları özetle böyle. Bir tarafta akla ve kalbe ziyan zorunlu eğitim modeli diğer tarafta bir ütopya olarak kalan okulsuz toplum önerisi birbirinden bağımsız gibi dursa da bir parça ironi içermiyor değil.

Dünyada olup bitenlerin ana akım medya kanalıyla küresel sistemin izin verdiği ölçüde duyurulduğu malum. Eğitim sisteminden sağlığa hayatın hemen her alanına müdahil olan küresel sistemin çarklarının hep ekonomiyi işaret ettiği aşikâr. Küresel sistemin adeta temel saiklerinden olan ekonomi ile eğitim arasında yakın bir ilişkinin kurulduğu da aşikâr. Sınavlar endüstrisinin merkezinde ve bu kısır döngünün arasında sıkışıp kalan çocukların hâli oldukça hazin. Okula başladıkları ilk günden itibaren adeta muhayyileleri tarumar edilen can parçaları için dertlenenlerin yüreğinde ise bir dünya sızı.

Öğrenme eyleminin ancak okula gitmek ile gerçekleşeceği algısı zihinleri manipüle etti ve halihazırda ediyor. Çalışma eyleminin sadece maddi kazanç odaklı icraatlerle gerçekleşeceği algısı var bir de. Tüm bunların ayrımına varmak hakikâtin bilgisine vakıf olan, hayret ve merak dürtüsünü her daim parlatan akıllarla mümkün. O akılların sahibinin izni ve inayetiyle umut her dem baki.

Ancak insan sormadan edemiyor; sahi medreseler neden kapatılmıştı?