Hayat son nefeste tamamlanan bir tekâmül yolculuğudur. İnsan kendi ayakları üzerinde durduğunda iyi niyet ve güzel ahlakla ilk adımı atmalıdır. İç ve dış temizlikle yoluna devam eder. Bir şeylerin farkına vardıkça idrak kabiliyetimiz yükselir. Farkındalık öğrenme kapılarını açar, öğrendikçe hiçliği ve bilmediğimizi öğreniriz. Çaplı bir bakış açısıyla hayatın her alanında ölçüyü kurmaya başlarız. Bu dünyada sırat köprüsünde yürümenin inceliğinin; dengeli ve şahsiyetli davranışlarda gizli olduğunu görürüz. Samimiyet ve muhabbet olmadan ilmin, mesleğin, işin, hayatın eksik kaldığı görülür. Bugün imkânlar eskiye göre çok; fakat eskinin bereketi yok. Çünkü işlerimizde samimiyet ve muhabbet eksik.
İşlerimizde samimi ve muhabbetliyiz; fakat iyiliğe liderlik yoksa yine eksiğiz. Ne kadar iyi olursak olalım, iyilerde yeterli gayret ve öncülük olmadığında liderlik kötü ellere geçer. Rabbimizin halife olarak yeryüzüne gönderdiğini biliyorsak, görev verdiği kişilerden olmak için önce göreve hazır olmamız gerektiğini de bilmeliyiz. Biz adam olduğumuzda görev verilenlerden olacağımızı yaşam öğretir. İnsan önce kendi için öğrenmeli, okumalı, yazmalı; sonra başkalarına vesile olursa ne âlâ. Başkalarına anlatmak, öğretmek, akıl vermek için okunan her satır israftır. Önce kurtarıcılıktan, sonra kurtarıcılardan kurtulmalıyız.
Çaplı adam yetiştirme ancak farklı bir ilmi beslenme ve öğrenme yöntemiyle olur. Anzer balını çiçek ve çam balından ayıran Anzer yaylasının endemik yapısıdır. Büyükler bu nedenle binlerce kilometre yolu bir arı edasıyla yeni çiçekler bulmak için yürümüşlerdir.
İlim ve meslek yolculuğu erken yaşlarda başlar. İnsanın bir mesleği olmalı, on yaşında meslekleri tanıma ve sorumluluk süreci başlamalıdır. Çocuklarımıza vereceğimiz en güzel emanetlerden biri meslek, diğer ikisi sorumluluk bilinci ve güzel ahlaktır. İlk ustaları anne ve babaları olan çocuklar, yaşları büyüdükçe yeni ustalarla buluşmalıdır. Gençlik çağına kadar öz bakım ve temel ahlak kuralları, toplumsal davranış kuralları, âdâb-ı muaşeret, edep, haya vb. kazanımlar önce ailede, okulda, çevrede çocuklara kazandırılır.
Gençlik çağında tevazu ile iyiliğe liderlik yapacak donanım, sorumluluk bilinci oluşmalıdır. Kendini geliştirmeyi yol edinmiş bir genç öğrenmeyi öğrenmiştir ve eksiklerini görerek sürekli yenilenme yolunu adımlar. O kendini gerçekleştirme kabiliyeti kazanmıştır, onun için hayat bir öğrenme ortamıdır, kâinat okunması gereken büyük kitaptır.
Gençlik dönemi ve sonraki dönemlerde dostluk en güzel öğretmendir. İlim yolculuğu ve arayış, açlığını bilen insan için zorunluluktur. Sadece kendini oldum zannedenler yenilenemez. Aslında olmak, noktalısı ölmektir. Bu hayata bir nokta değil de virgül atılır. Ölen hayvan/ beden imiş, ruhlar/ aşıklar ölmez. Beden kafesinde ruh bilinmek, gelişmek istiyor. Bütün sancılar, hırçınlıklar, doyumsuzluklar aslında bundan kaynaklanıyor. Bedenin her ihtiyacını karşılayalım, yine bir şeyler eksik kalacaktır; çünkü insan sadece bedenden ibaret değildir.
Ruhunun farkında insan bu dünyada edep yolculuğuna çıkar. Aklı, kalbi, eli açıktır. Aklı açıktır; çünkü bilmediğini bilir ve öğrenebileceğinin farkındadır. Kalbi açıktır, sevmeyi ve merhamet etmeyi bilen bir vicdan sahibidir. Eli açıktır, ikram etmeyi sever, bunu kibir için yapmaz, Allah rızası için vermeyi bilir. Gözü, dili, beli bağlıdır. Sadece görmesi gerekenleri görür, Allah rızası için konuşur, nefsine hakimdir.
Ahi Ol
Bahaneyi bırak, Ahi ol, kendini yetiştir, iyiliğe vesile ol; muhit değişir, hayat güzelleşir ve gelecek yeniden kurulur.
“Meslek, ahlak, adalet, emek, muhabbet, ölçü, öğrenme, ilim, samimiyet, sorumluluk, liderlik, edep, tevazu, tekâmül” gibi kavramları içselleştirdikten sonra güzel davranışlar dışımıza yansır ve sen hangi bağın üzümüsün diye sorarlar. Böylece çevremiz, mahallemiz, şehrimiz güzelleşir. İyi insan yalnız yetişmez, iyi bir muhit içinde yetişir. Âlim ailenin, toplumun çocuğudur. Bireysel olarak gözümüze batan birçok sorun toplumsal bozulmanın dışa vurmuş hâlidir. Kısaca birey, toplumun randımanıdır. Köy derneğinde yolsuzluk varsa bu şehirde katlanarak artar. Bir oda, dernek, kurum başkanı otuz yıl aynı yerde görevde kalıyorsa hiçbir yenilenme ve değişimden bahsedemeyiz. Her görevi yerinde, zamanında bırakmayı öğrenmeliyiz ve öğretmeliyiz. Bensiz olmaz diyen niceleri bugün toprağın altında ve her şey yine oluyor. Değişim zerreden dışa doğru olacaktır. En büyük değişimde iyilik yoluna çıkmış insanın değişimidir. İnsan değişir, mahalle değişir, şehir değişir, ülke güzelleşir.
Sözüm Senet
Sözün senet olduğu iklimi yeniden yaşamak için gündemimiz: güven/iman olmalı. Önce sözün ne olduğuna değil kimin söylediğine bakarız, söyleyen güvenilirse ona herkes güvenir. Eminlik sıfatı uzun yolculuk ve sınanma sonucu ortaya çıkar. Girmediğimiz imtihanın eminliğini kendimize yakıştırmamız, geçicidir. Nefsimizi sürekli deneyeceğiz ve onu terbiye edeceğiz; çünkü birileri herkesin bir fiyatı var diyor. Biz fiyatı olmayan bir Ahi ve o güzellerden oluşan topluluk yetiştirmeliyiz. O zaman birilerinin yapay ve sanal ticareti bozulur.
Anadolu Ahileri topluluğunun bir insanı tavsiye etmesi, onun için kefil olması demektir. Referans; tanımadan övmek değil, birlikte yürüdüğün insanın hayatına ve işine şahitlik etmektir. Bu nedenle bilmediğimiz kişiye referans olamayız, onu tanıtamayız. İnsan hata da yapabilir, çünkü eksik varlıktır. Takip ederiz ve gerekirse sistemden çıkarırız. Bir insan ile yolculuk, alışveriş yapmışsan onun için referans olabilirsin.
İyi Ustayı Çırağı Geçer
İyi usta, yalnızca üretmez; iyi insan yetiştirir. Bir şehirde iyi ustalar bulduysan korkma, o şehrin altın anahtarıdır. Beldenin tüm iyilik kapıları onun eliyle size açılır. Kendinden daha iyi usta yetiştiremeyen usta da tam usta sayılmaz. Bugün mesleklerde ustayım diye ortalıkta gezinen, yetiştirdiği, emaneti devredeceği bir halefi olmayan çok usta vardır. Belki ekonomik koşullardan, bakış açılarından, yaşam tarzlarından dolayı kaybolan meslek ustaları talebe bulamadığı için bu konunun dışında tutulabilir. Talibi olmayan mesleğin çırağı nasıl yetişsin.
Bir mesleğin geleceği okul kadar iş yerine, öğretmen kadar ustaya da bağlıdır. Bu nedenle lise eğitimi zorunlu olmaktan çıkmalı ve esnek hale getirilmelidir. İşverenler daha fazla sorumluluk almalıdır. Sadece kendilerinin iş açığını kapama fikri mesleki eğitimi geliştirmez, kendileri yerine geçecek iyi ustalar, bayrağı devralacak işveren adayları olarak gençler görülmelidir. Bu bakış açısıyla yeniden yapılanma olursa meslek hayatı zenginleşir. O zaman iyi usta bulamıyorum söylemi rafa kalkar. İnsan kaynağımız yeterlidir, sadece doğru bir mesleki rehberlik ve yönlendirme gerekmektedir. İyi usta öğreticiler desteklenmeli, tecrübeleri yeni nesillere aktarılmalıdır. Bir ustanın en değerli eseri, yetiştirdiği ahlaklı ve meslekli iyi insandır.
Bir Şehirde İyi Ustalar Bulduysan Korkma
İyi usta öğreticiler yetiştirilmeli ve bu bağlamda çırak ve kalfa eğitimini gerektiği gibi yapanlar ödüllendirilmelidir. Devlet teşvik ve destekleri bu yönde kullanılırsa hem işsizlik hem de mesleksizlik sorunu çözülür. Ustalık ve Usta Öğreticilik belgeleri tıpkı ehliyet gibi belirli bir sürede yenilenebilir. Gereği gibi çalışmayanlara, puan düşürme uygulaması yapılabilir, iyileşme olmazsa tekrar verilmez. Bu konunun takibi için yerel kontrol mekanizmaları kurulur. Var olan kuruluşlar etkinleştirilir. Parası olan değil, mesleği olan, belgesi olan iş yapabilir hale gelirse birçok sorun kendiliğinden çözülür. Yeni kurulacak sistemin dijital imkânlarla denetimi kolaylaşır.
İyi usta ve kalfalar çocukların ve gençlerin mesleki gelişim kazanımlarını zamanında verebilirler, bu süreç iyi yönetilir ve takip edilirse iş hayatı problemlerinin çoğu çözülür. Kaliteli bir mesleki eğitim süreci olursa gençlik hazinesi heba olmaz. Bir gencin geleceğini iki saatlik sınav puanı, moda olan meslekler, kazanç hırsı… vb. faktörler belirlemez. Çocuk; toprağı, atölyeyi, mutfağı, makineyi, hayvanı, sanatı ve teknolojiyi tanıyarak kendine uygun olan yolu seçer. Çünkü meslek seçilmezden önce keşfedilir, kimse tanımadığı, deneyimlemediği bir şey konusunda doğru seçim yapamaz. Dezavantajlı çocuklar ve gençler için ayrıca çalışma yapılmalıdır. Onlar olumlu ayrımcılık yapılarak desteklenmeli ve meslek sahibi yapılmalıdır. Ayrıca zamanı geldiğinde kendi işlerini kuracak tüm destek sağlanmalıdır. O zaman sürece dezavantajlı başlayan çocuklar ve gençler avantajlı hâle gelebilir. Kötü alışkanlıklardan korunur ve kötü niyetli insanların eline düşmekten kurtulur.
Emanet ve Görev
İşi ehline, emaneti ve görevi kabiliyet sahibine vermeliyiz. Ahilikte makam vardır, en basit anlamıyla çırak-kalfa-usta, iş liyakat sahibine teslim edilir. Bu makamlar bir süreçten geçilerek hak edilmiş makamlardır. Ve makamın hakkını vermeyene derhal müdahale edilmiştir. Kaynaklarda Ahi Şeyhi’nin bile yargılandığını görebiliyoruz. Önce ehliyet, sonra denetleme ve hesap verme, açık ve şeffaf olma önemlidir. Ahiler şöhretin afet olduğunu bilecek kabiliyette yetişirler. İnsanın yaptığı iş ve hayatı ne kadar iyi, ne kadar faydalı ve ne kadar görev verilebilir olduğunu gösterir. Rabbimiz de seçtiği kulları görevlendiriyor, O ne güzel görev verendir. Akşam sormamız gereken en önemli soru: “Rabbim bugün bana bir görev verdi mi, beni ne ile meşgul etti, neye hizmet ettirdi?” Bu iş yoldan taşı kaldırmaktan başlar, Akabe’ye tırmanmaya kadar gider. İnsanın ve genel anlamda toplumun hayatı, eylemleri ve amelleri neye layık olduğunu belli eder. İyi şeyler yaşanıyorsa emanet liyakat sahiplerinde diyebiliriz. Nihayetinde bazı sebepler vardır, sonuçta hepimiz ancak hak ettiğimizi yaşarız.
İnsan ve Meslek
İnsan mesleğini arar, meslek de ehlini arar. Meslek bilinci oluşması küçük yaşlarda muhabbetle başlar. Sevdiği kişinin veya çevresindekilerin mesleği bazen insanın seçtiği meslek oluverir. Çocuklar merak ettikleri, sevdikleri şeylere meyil gösterme eğilimindedir. Çocuğun çevresinde gördüğü meslekler de belirleyicidir. Dört yaşta sosyalleşmeye, ev dışında birilerini görmeye başlayan çocuğun aslında mesleki gelişim süreci de başlamıştır. Ahilik geleneği yedi-sekiz yaş sonrası yamaklık yaptırarak meslekleri tanıtmış, on yaşlarında bir meslekte çıraklık yaptırmaya başlamıştır. On dört yaşlarında da çocuk kalfa olarak bir mesleği icra etmeye başlayabilir. Burada önemli olan çocuğun gönüllü çalışması, severek işine gitmesi, en önemli ölçü onun çocuk olduğu unutulmamalıdır. Kısaca çocuğun evin açığını kapayacak bir gelir kapısı ve işletmeler tarafından ucuz iş gücü gibi görülmesi önlenmelidir. Amaç çocuğun eğitsel, bedensel ve ruhsal gelişimine uygun bir ortam sağlanmasıdır. Usta öğretici belgeleri bu ortamı sağlayacak ustalara verilmeli ve koordinatörler tarafından denetlenmelidir.
Muhit Kurma Zanaatı
Ahilik, yalnızca güzel vasıflara sahip insanlar topluluğu değildir. Ahilik, insanların birbirini beslediği, koruduğu, denetlediği ve iyiliğe teşvik ettiği güzel bir muhit kurma zanaatıdır. Ahilik, bireyin bozuk, maddeci ve ruhsuz sistem karşısındaki yalnızlığına ve çaresizliğine, ona meslek kazandırarak ve güzel bir topluma dahil ederek çözüm üretir. Ahi sömürünün her türlüsünün karşısındadır.
Ahilik her çağda İslam dininin o günün sorunlarına çözüm üreten en güzel yorumlarından biridir. Akl-I selim kalb-i selim ve zevk-i selim insan yetiştirme sanatı olan tasavvuf ilmini hayatın tümüne; eve, sokağa, mahalleye, mesleğe, çarşıya, pazara, işyerine işyerine taşımıştır.
Kendine Yetme ve Kanaat
Ahilik kendine yeten aile, mahalle, şehir, devlet tasavvur eder. Modern iktisadın sınırsız ihtiyaç kavramı yoktur, gerçek ihtiyaçları karşılar ve fazlasını paylaşır. Bir garip kahve önünde oturup tanımlanmış mesai saatinde çayını içse milletin gözüne batar, işsiz görülür. AVM kafesi gibi yerlerde otursa, önüne bir laptop açsa çayını içse çalışıyor diyebilirler. Zengin yatıyla denizde boş boş gezse güvertede çayını içse yine kimse garipsemez. İş sadece birilerinin emrettiği saat aralığında, onların tanımladığı çalışma şekli midir? İnsan ne için çalışır? Bir hafta lüks tatil yapayım, hafta sonu şunları yapayım, şunları mutlaka almam gerekiyor diye mi? Gelirinden fazla borçlandığı için kredi borçlarını ödemek için mi? Peki nasıl bir iş yaptığında çalışmış sayılır? Geçimi sağlayacak kaynak oluşturan çiftçilik, hayvancılık gibi işleri de meslekten saymıyoruz.
Kapitalizm önce rahatımızı kaçırır, rahat ve huzuru sonra bize pazarlar, konfor diye satar. Kaybettiğimiz rahatı elde etmek için ömür boyu uğraşırız. Böylece bizi çaresiz modern köle yapar. Hem kolay yönetir hem de ucuza çalıştırır. İşte Dünya’nın hali budur, öğrenilmiş çaresizlik. Kısaca zalimler ve besledikleri profesyoneller bizleri kendi konforları için modern köle yaptılar, zihinlerimiz artık farklı düşünemiyor.
Ahilik Bozuk Çarkı Değiştirir
Ahilik; motoru bozuk ve yakıtı olmayan, modern kölelerin ittiği, profesyonellerin direksiyonda olduğu, zalimlerin arka koltukta para saydığı sistemi dağıtır. Ahilik, emeksiz paradan para kazanılan bozuk sistemi üretimle, emekle, alın teriyle değiştirir. Ahi bahane bulmaz, elinin erdiğini düzeltmekle işe başlar. Eleştirdiği sistemin bir tekeri veya iteni olmaz. Boş aracı itmekle kimse bir şey kazanmaz. Aracın motoru bozuk, aman yolda kalmasın yanarız batarız diye itiyoruz. İtmekle giden bir araç-sistem insanlık için yüktür. İtmeyi bırakalım da aracın-sistemin bozulduğu, yolda kaldığı belli olsun. Motorun arızalı olduğu veya yakıtın olmadığı aracı itmeye devam ettiğimiz için belli olmuyor. Elbirliğiyle boş araçları itmek için uğraşıyoruz. Sırtımızda taşıdığımız sistemin gerçeği, profesyoneller ve onların patronları bizi bir şekilde aracın onlar sayesinde gittiğine ikna etmişler, işte toplum mühendisliği dediğimiz şey de budur.
Ahi Sandığı ve Sosyal Dayanışma
Gelirimizin bir kısmını yıllık olarak ayıracağız. Sabit gelirliler yıl başında, değişken gelirliler ise yıl sonunda bir hesap yapar ve gelirlerinin en az kırkta birini ayırır. Bu ölçüyle oluşturduğumuz sandık baca tütmesine vesile oluyor. Kardeşlik, ihtiyaç anında belli olur. Ahilikte dayanışma yalnızca güzel bir söz değildir. İmkânı olanın ihtiyacı olana el uzatması, kardeşinin yükünü paylaşmasıdır. Ahi ihtiyaç fazlasını paylaşan insandır.
Sandıkta yalnız para değil, kardeşlik birikir. Yardım sadece maddesel değildir, manevi destek, işe övgü, emeğe saygı, üretime destek. Bu bağlamda seçenekler çoğaltılabilir. İnsan eseriyle bilinmek ister. Biz esere değer verir ve saygı gösterirsek, daha iyi eserler de verecektir. Bugün değer ve saygı cümlelerinden çok değersizleştirme cümleleri duyuyoruz. İnsanlar eleştiriyi sadece olumsuzlukları görmek olarak anlıyor. İyiliğin haber değeri olmalı.
Üretim ve Girişim
Üreten ve girişimci ruhlu insanı yaşatmak, geleceği yaşatmaktır. Üreten insanlar desteklenmelidir ve girişimcilerin önlerindeki tüm engeller kaldırılmalıdır. Üretimi desteklerken, zalimleri boykot edeceğiz. İyilere destek, zalimlere boykot Ahiliğin en önemli ilkesidir. Her alışveriş önemli bir tercihtir; kimi büyüttüğünü ve beslediğini iyi düşün. İhtiyacını karşılayamayan insandan alınan her kuruş haksız kazançtır ve kimseye faydası olmaz. Bu tip bir tutum varken, sosyal yardım yapmanın manası da yoktur, gerçek sosyal yardım garibin belini büken yükü almaktır. Çiftçi, zanaatkâr, sanatkâr, küçük işletmeler, yerli üreticiler... Her biri toplumun gerçek sermayesidir, ürettikleri için ödüllendirilmeli ve teşvik edilmelidirler. Sadece sermayedarları desteklersek faizle yaşamaya devam ederiz; üretimi yaşatırsak, kendine yeteni ve insanların geçimine vesile olanı desteklersek o zaman zalimlerin kurduğu sistem değişir.
Meslek Toplumsal Hafızadır
Kaybolan her meslek toplumsal hafıza kaybıdır. Ustası kalmamış ve kaybolmuş her meslek, toplum hafızasının ve hikâyesinin bir parçasının yitirilmesi anlamına gelir. Mesleği yaşat ki toplum huzurla yaşasın. Usta kalmayınca, o meslekle ilgili sadırdan sadıra yazılı gelen bilgi siliniyor. Mesleğin kaybolmasını önleyemeyebiliriz, en azından hafızasını ve hikâyesini yaşatalım. Gerçek mânasıyla desteklenirse hiçbir mesleğin kaybolmayacağını düşünüyorum. Belki her köşe başında o mesleği görmeyiz; fakat halk eğitim merkezlerinde, belediye iş atölyelerinde, il özel idare tesislerinde yaşatılabilir. Kamu kurumları değerlerin korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması için var.
Bir ustanın eliyle oluşan bilgi kitaplara sığmaz. Kaybolmaya yüz tutmuş sanat ve zanaatları korumak, geçmişi geleceğe taşımaktır. Bugün ihtiyacımız olmayan bir meslek gelecekte tekrar önemli olabilir. Dijital platformlar oluşturulmalıdır. Bugünün imkânları geçmişe göre çok fazla, iş yapış şeklinin simülasyonu bile yapılabilir.
Tabiatla Uyumlu Ol
Toprak, su, tohum, hayvan… bütün tabiat ve canlılar bize emanettir. Kontrolsüz, ihtiyaç fazlasını tüketmek; gelecek nesillerin ve diğer canlıların hakkına girmektir. Bugün ihtiyacını karşılarken, yarının hakkını yeme! İnsan tabiatın efendisi değil, tamamlayıcı bir parçasıdır. İnsan tabiat karşısında kaybetmeye mahkûmdur. Kısmi kazanım gibi görünenler, gelecekten çalınan kısa vadeli kazançlardır. Uzun vadede tabiat her şeyi geri alır. Dere yatağına en güçlü teknolojiyle ev yapsak bile bir gün o ev yıkılacaktır. Toprağın altına sakladığımız çöp bir gün patlar. Uzaya, okyanus derinliklerine bıraktığımız zehirli atıklar bir gün bizi bulur. Acziyetini bilen, geleceği düşünen insan doğayla uyumlu iş üretir.
Ahilerin Kadim Şehirleri Ahi → Aile → Mahalle → Külliye → Şehir
Şehir mahallelerden, mahalle ailelerden oluşur. Aile Ahi adaylarının yetiştiği ilk okuldur. Kadim şehirlerde her mahalle merkezini bir külliye oluşturur. Ahi doğar külliyede ilk duası yapılır, ölür son yolculuğuna külliyeden uğurlanır. Aile sonrası mahalle ve külliye ikinci okuldur. Ahi adayı bu muhitte sosyalleşir; insanın komşusunu tanıdığı, çocuğun güvenle büyüdüğü, çarşı-pazarın bereketli olduğu, paylaşım ve muhabbetin zirve yaptığı, ihtiyacın görülmeden önce fark edildiği yerdir. Şehrin kalbinde insanların gönüllerini bir araya getiren bir merkez olmalıdır. Bunun adının ne olduğu önemli değildir. Bugünün ihtiyaçlarına cevap veren bir çözüm merkezi şehrin kalbinde ihya edilmiş midir? Çünkü külliye yalnızca binalardan oluşmaz; ibadet, eğitim, üretim, yardım, sanat, sohbet ve dayanışmanın buluştuğu bir merkezdir. Külliye, şehrin yalnız merkezi değil; ortak hafızasıdır. Tüm hikâye burada başlar ve burada biter.
Komşuların birbirini tanımadığı mahalle ve şehir büyümüş olabilir; fakat gerçek anlamda gelişmiş değildir. Büyük yapılar, caddeler vb. fizikî unsurlar gelişmişlik işareti olarak görülebilir. Ruhunu ve hikâyesini kaybetmiş şehre kimse itibar etmez. Kadim şehirler bize yalnızca geçmişi göstermez; nasıl yaşayabileceğimizi, nasıl şehir kurabileceğimizi de öğretir. Kadim şehirlerden ders alırsak tekrar iklime, toprağa, yeryüzüne, insanına ve mahremiyete saygılı şehirler kurabiliriz. Akıllı şehirlerden önce ruhu ve hikayesi olan yaşanabilir şehirleri düşünmeliyiz. Şehri makineler, yapay olan şeyler değil; muhabbetli gerçek insanlar yaşatır.
