Hz. Peygamber'e çeşitli zamanlarda sadakanın en faziletlisinin hangisi olduğu sorulduğunda muhatabın durumu ve toplumun ihtiyaçlarına göre farklı cevaplar verdiği ve bir defasında da, "Sadakanın en faziletlisi su teminidir" dediği bilinmektedir.
Çeşmeler, su medeniyetimizin ve kültürümüzün vazgeçilmezlerindendir. Geçmişten günümüze intikal eden vakıf eserlerinden olan çeşmeler ilk sıralarda yer alır. Hayırda yarışan ecdadımız suyu insanlara ulaştırabilmek için çeşme, hamam, sebil, su kuyusu gibi pek çok hayrat inşa etmiştir. Çeşme kelimesi Farsça'da "göz" anlamına gelir. Su çıkan kaynak, pınar ve gözlere çeşm denilmiştir. Suların akıtıldığı küçük yapılara da çeşme ismi verilmiştir. Osmanlı dönemi çeşme kitabelerinde "çeşme-i ab-ı zülal", "çeşme-i kevser" "çeşme-i dilküşa" kelimeleri kullanılmıştır. 13-14. yüzyıllarda çeşme yerine, Arapça'da "göz" anlamına gelen ayn kelimesi kullanılmıştır. Çeşmeler genel itibariyle; niş, ayna taşı, köşelik, kurna, musluk, seki, rozet, kitabe, lüle, silme ve yalak kısımlarından oluşurİslamiyet suya büyük önem vermiştir. İnsanlara su sağlamanın sevabı çok olan hayır işlerinden biri olduğunu kabul etmiştir. Hz. Peygamber'e çeşitli zamanlarda sadakanın en faziletlisinin hangisi olduğu sorulduğunda muhatabın durumu ve toplumun ihtiyaçlarına göre farklı cevaplar verdiği ve bir defasında da, "Sadakanın en faziletlisi su teminidir" dediği bilinmektedir.
Zaman içerisinde, “Su gibi aziz ol”, “su içene yılan bile dokunmaz”, “su küçüğün, söz büyüğün”, “su akarken testiyi doldurmalı”, “akan su yosun tutmaz”, yüreğine su serpmek gibi” suyun önemine dikkat çeken onlarca deyim ve atasözü oluşmuştur. Suyun önemi çeşmelerin alınlarına da nakledilmiştir. Mesela tarihi çeşmeleri incelediğimizde şu üç ayet-i kerimeye sıkça rastlarız: "Ve cealnâ minel-mâi külle şeyin hayy." (Enbiya 30.) (Hayatı olan her şeyi sudan yarattık.) "Ve sekâhum rabbuhum şarâben tahûrâ" (İnsan 21.) (Rableri onlara tertemiz bir içecek içirecektir.), "Aynen fîhâ tusemmâ selsebîlâ.” (İnsan, 18.) Bu 'selsebil' adı verilen bir cennet pınarıdır.
Bu çalışma kapsamında Kırklareli şehir merkezinde tespit ettiğimiz tarihî çeşmeler ele alınmıştır. Kırklareli’ne geldiğimiz ilk andan itibaren araştırmalara başladık. İl Halk Kütüphanesinin üst katındaki Kent arşivindeki çok sayıdaki eseri inceledik. "Vakit nakittir" sözü misali; her fırsatı değerlendirmeye çalıştık. Kırklareli şehir merkezinde tespit ettiğimiz çeşmeleri bir rota dahilinde gezdik. Şehir merkezindeki çeşmelerin büyük bir bölümünü fotoğraflayarak kayıt altına aldık. Çeşmelerin çevresine park edilen araçlar ile çeşmelerin civarına bırakılan malzemeler fotoğraf çekmemizi zorlaştırmıştır. Bununla birlikte Kırklareli çeşmelerinin vaziyeti pek çok şehre kıyasla kötü değildir. Şehirdeki çeşmelerin suyu akmaktadır. Bazı çeşmelerin kitabeleri mevcuttur. Geçmiş yıllarda bazı kamu kurumlarınca restorasyon çalışmaları yapılmıştır. 2024 yılının son aylarında çeşmelerin önüne demir korkuluklar yerleştirilerek araçların çeşme civarina park etmesi de engellenmiştir. Çeşmelerin restorasyondan önceki resimleri ile günümüzdeki vaziyeti kıyaslandığında çeşmelerin daha iyi durumda olduğu söylenebilir. Çeşmelerin sularının akması Kırklareli tarihi ve şehir hafızası açısından önemlidir, kıymetlidir. Kırklareli Çeşmeleri şehrin önemli kavşak noktalarına inşa edilmiştir. Bu sebeple tarihte şehri ziyarete gelen kervanları, yolcuları, seyyahları ilk çeşmeler karşılamıştır.
Saha çalışmalarında Kırklareli şehir merkezinde tespit edilen çeşmelerin isimleri şöyledir: Büyük Cami Çeşmesi, Bayezid Paşa Çeşmesi, Karakaş Çeşmesi, Karacaibrahim Bey(Kapan Camii) Çeşmesi, Kuru Paşa Çeşmesi, Koca Hıdır Çeşmesi, Gerdanlı Çeşme, Hapishane Çeşmesi, Hasan Hüseyin Paşa Çeşmesi, Kadı Ali Emin Çelebi Çeşmesi, Kayyumoğlu Çeşmesi. Lüleburgaz, Babaeski, Vize ve Pınarhisar ilçelerindeki çeşmeleri diğer yazılarımızda ele alacağız inşaallah. Çalışmaya dâhil ettiğimiz tüm çeşmeleri bizzat yerinde gördük. Farklı cephelerden fotoğraflarını çektik ve defterimize hatırlatıcı notlar aldık.
1- Kayyumoğlu Çeşmesi: Pınarhisar-İstanbul yolu üzerindedir. Kırklareli şehitliğine yaklaşık olarak 100 metre mesafededir. İnkişaf sokak ile Kurtuluş caddesinin kesiştiyi noktaya inşa edilmiştir. Dikdörtgen planlı çeşmenin iki adet kitabesi vardır. Sivri kemer içindeki kitabeden anlaşıldığına göre inşa tarihi 1185/1772’dir. Kitabeye göre çeşmenin banisi Kayserili Hacı Hasan Ağa’dır. Kitabenin yazıları sülüs hat ile yazılmıştır.
Alınlık kısmındaki yenileme kitabesi 1306/1888 tarihlidir. Tamir kitabesinde “tamiri sene 1306” yazısını okuyoruz. Alt kısımda ise (İnsan, 18.)"Aynen fîhâ tusemmâ selsebîlâ” / Bu 'selsebil' adı verilen bir cennet pınarıdır” ayeti kerimesi yazılmıştır. Restorasyondan önce harap durumda olan çeşme, restorasyon sonrası sağlamlaşmıştır. Kemerin iki yanında birer adet kabara vardır. Kayyumoğlu çeşmesi bir tonozla örtülüdür. Yaya olarak buradan her geçtiğimizde burada soluklanır ve çeşmenin suyundan mutlaka içeriz. Yapının 1970’li yıllarda çekilmiş bir fotoğrafta sağlam vaziyette olduğu görülür.
2- Büyük Cami Çeşmesi: Hızır Bey Camisinin güney duvarına bitişiktir. Yoğun bir şekilde kullanılmaktadır. Çeşme mermer malzemeden yapılmıştır. Halk arasında büyük cami çeşmesi olarak bilinir. Alman çeşmesi de denir. Çeşme Dingiloğlu parkından günümüzdeki yerine sonradan taşınmıştır.
Dört cepheli çeşmenin bir cephesi Hızır Bey Camisinin haziresi duvarını bitiştirilmiştir. Bu cephede tahribat hayli fazladır. Çeşmenin suyu kuzey duvarındaki borulardan ulaşır. Günümüzde suyu akmaktadır. Kitabesi yoktur. Üst kısımlarındaki kitabe ve tuğralar kazınmıştır. Çeşmenin tüm cephelerinde bitkisel ve geometrik motiflere yer verilmiştir.
3- Bayezid Paşa Çeşmesi: Bayezid Paşa Camisi’nin batı duvarına inşa edilmiştir. Çeşmenin Banisi Gülabi Ahmet Paşa’dır. İnşa tarihi miladi 1622’dir. Dikdörtgen formlu çeşme tek cephelidir. Günümüzde çeşmenin suyu akmaktadır.
Kitabesi yoktur. Sivri kemerli çeşmenin ayna taşı bitkisel bezemelidir. Kemerin dış kısmında düzgün kesme taş, iç kısımlarında moloz taş kullanılmıştır. Mermer yalak ile ayna taşının malzemesi beyaz mermerdir. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafında 2008 yılında restorasyona tabi tutulmuştur.
4- Karakaş Çeşmesi: Yapılan restorasyonlardan sonra orijinalliğini tamamen yitirmiştir. Tek cepheli çeşme sivri kemerlidir. Çeşmenin kitabesi yoktur.
5- Kapan Camii Çeşmesi: Günümüzde özgün hâlinden eser kalmayan çeşmelerdendir. Kayserili Hacı Hasan Ağa tarafından yaptırılmıştır. Kapan camisinin kuzey batı duvarına bitişiktir. Suyu akar vaziyettedir. Bu civardan geçtiğimizde çeşmenin suyundan kana kana içiyoruz.
6- Kuru Paşa Çeşmesi: Kuru Paşa Çeşme sokağındadır. Çeşmenin etrafı açıktır. Kitabesi yoktur. Civar sakinleri çeşmenin geçmişte kitabesinin olduğunu öğreniyoruz. Yakın zamanda restorasyona tabi tutulmuştur. Tek cepheli çeşme sivri kemerlidir, ayna taşı ve yalak kısmı yoktur. Çeşmenin suyu günümüzde akmaktadır.
7- Koca Hıdır Çeşmesi: Kocahıdır Okulunun köşesindedir. Ceşmenin eski fotoğrafları mevcuttur. Çeşmenin üst örtüsü ahşaptır. Arka cephesinde bir musluk daha vardır. Suyu akar vaziyettedir. Arka kısımdaki çeşmenin alınlığındaki hicri 1323 tarihli kitabenin okunuşu şöyledir: “Hacı Hasan Ağa Vakfı, Mütevellisi Ahmet Refik Beyin Eseridir.”
8- Gerdanlı Çeşme: Tırnova caddesi, Gerdanlı çeşme sokağında yer alır. Kırklarelindeki iki cepheli çeşmelerdendir. Yakın bir geçmişte restore edilmiştir. Kitabesi yoktur. Gerdanlı çeşmeyi ilk defa Hastane yolundan gelirken görmüştük. İlerleyen günlerde bulduğumuz ilk fırsatta ziyaret etmiştik. Kadı Emin Çelebi Camisine yaklaşık olarak 500 mesefededir. Çeşme iki cephelidir. Suyu akar. Çeşmenin hemen yanı başında eski evler vardır.
9- Hapishane Çeşmesi: Hapishane sokak üzerindedir. Geçmişte Hapishane binası olarak kullanılan binanın duvarına bitişik olarak inşa edilmiştir. Jandarma tesislerinin arka tarafındadır. Çeşme iki cephelidir. Cepheler yuvarlak kemer içine alınmıştır. Kitabesi yoktur. Çeşme duvarının alt kısımları yosun tutmuştur. Suyu akar vaziyettedir. Yapı yakın zamanda restorasyona tâbii tutulmuştur.
10- Hacı Hasan Çeşmesi: Kara Umur Bey çeşmesi de denir. Çeşme Hızır Bey Camisine iki dakikalık yürüme mesafesindedir. Hacı Hasan Çeşme sokağında yer almaktadır. Çeşme tek cephelidir. Güney duvarında düzgün taş diğer cephelerde moloz taş kullanılmıştır. Güney cephe geniş ve derin sivri bir kemer içerisine alınmıştır. Çeşmenin suyu akar vaziyettedir. Üst örtüsü düz damdır. Restorasyonda değiştirilen bazı taşların rengi farklıdır. Kitabesi günümüze ulaşmamıştır. Bu sokakta Hızır Baba türbesi mevcuttur. Türbe ziyarete açıktır.
11- Kadı Ali Emin Çelebi Çeşmesi: Kadı Emin Çelebi camisinin doğusundadır. Kırklareli merkezdeki önemli bir Osmanlı çeşmesidir. Çeşmenin kuzey cephesindeki niş içerisinde bir kitabe vardır. Batı cephesindeki niş sağır tutulmuş ve kitabenin olduğu alınlık kısmına beyaz mermer yerleştirilmiştir. Suyu akar vaziyettedir. Çeşmenin üst kısmı kurşun bir kubbe ile örtülmüştür. Bir tane maşrapa yuvası vardır. Çeşme yakın geçmişte restorasyona tâbi tutulmuştur. Çeşmenin batısında Ali bin Hızır’a ait miladi 1579 tarihlenen mezar taşı vardır. Çeşmenin yanına hayvanların su içebilmesi için su tası bırakılmıştır.
Kırklareli şehir merkezinde günümüze ulaşmayan bazı çeşmelerinde olduğunu yapılan çalışmalardan öğreniyoruz. Evet, kültürü yaşatmak geleceği yaşatmaktır. Çok meşhur bir deyimimiz var bizim: “Geçmişine sahip çıkmayan geleceğine de sahip çıkamaz!” El-Hak böyledir. Suya gönül vermiş bir büyüğümüzün duası ile bitirelim yazımızı: “Su gibi duru, su gibi vazgeçilmez, su gibi canlı ve su gibi aziz olunuz efendim.”
Yararlanılan Kaynaklar:
-Soner YELER, Gülcan Minsolmaz YELER, Kırklareli Tarihi Çeşmelerinin Kültürel Miras Olarak Değerlendirmesi, 2021.
-İzzet YÜKSEK, Ali YILDIZ’ın Kırklareli Tarihi Çeşmelerinin Geleneksel Kent Dokusu İçindeki Yeri ve Önemi. 2008.
-Sadullah YILDIZ, İki Gözüm İki Çeşme, İstanbul’un Tarihi Çeşmelerine Dair Yazılar.2017.
Semavi EYİCE, DİA. Çeşme Kelimesi.
