Mehmet Sancak
Cengiz Aytmatov’un “Gün Olur Asra Bedel” romanı, yalnızca bir dönemi değil, bir halkın ruhunu anlatır.
Bir tren yolu, bir cenaze, bir bozkır…
Ve bütün bunların arasında, zamanı durdurmaya çalışan biri: Yedigey.
Aytmatov’un kahramanı aslında hepimizden biridir. geçmişle gelecek, gelenekle modernlik arasında sıkışmış kalan bir insan.
Kırgızistan’ın bozkırları, roman boyunca neredeyse canlı bir varlık gibidir.
Bozkır sessizdir, ama her sessizliğin içinde biri konuşur.
Yedigey’in yaşadığı Sarı-Özek bozkırı, Kırgız halkının hafızasını taşır: savaşları, göçleri, efsaneleri…
Ama aynı zamanda unutuluşun da mekânıdır. Yedigey karakteri, Sovyet dönemi insanının ruhsal çatışmasını temsil eder.
Modernleşme, demiryolu hatlarıyla birlikte gelir; insanlar, inançlarını ve eski ritüellerini birer birer yitirir.
Aytmatov burada sadece bir coğrafyayı değil, bir kimliğin çözülüşünü anlatır.
Romanın baş kahramanı Yedigey’in arkadaşı Kazangap’ı eski mezarlığa gömme çabası, aslında bir toplumsal duruştur.
O, “yeni düzen”in yasalarına karşı “eski insanın duruşunu ” savunur.
Bugün Kırgızistan’da da benzer bir gerilim görülüyor:
Bir yanda modern kentleşme, tüketim kültürü ve ekonomik zorunluluklar; diğer yanda geleneksel aile yapısı, köy yaşamı, ata toprağına bağlılık.
Yedigey’in hikâyesi, köyden şehre, gelenekten çağdaşlığa geçerken yaşanan ruhsal kırılmanın sembolüdür.
Roman, sadece geçmişin değil, bugünün de yansımadır.
Romanın içinde yer alan Nayman Ana efsaneside, bu unutuluşun sembolüdür.
Bir zamanlar halkı bir arada tutan destanlar, artık yalnızca yaşlıların dilinde kalmıştır.
Bugün Kırgızistan’da, şehirlerde büyüyen gençlerin çoğu Manas Destanı’nı tam bilmez, tıpkı romandaki karakterlerin efsaneyi unuttuğu gibi.
Aytmatov’un uyarısı hâlâ geçerlidir:
“Bir halk efsanesini unuttuğu gün, kim olduğunu da unutur.”
Günümüz Kırgızistan’ında küreselleşmenin, dijitalleşmenin, ekonomik göçün getirdiği yeni bir “unutma biçimi” var.
Aytmatov’un anlattığı kültürel kopuş, bugün başka bir yüzle karşımıza çıkıyor.
Gün Olur Asra Bedel, yalnızca bir roman değil, bir kültürel hafıza metnidir. Cengiz Aytmatov, bu eseriyle Kırgız halkının sesini evrensel edebiyat sahnesine taşımıştır.
Yedigey’in hikâyesi, geçmişiyle bağını yitirmemek için direnen her insanın hikâyesidir.
Romanın sonunda, Yedigey’in Kazangap’ı eski geleneklere göre gömme çabası başarısız olur ama bu başarısızlık bile bir direniştir. Çünkü Aytmatov’a göre, insanın asıl görevi zamanı yenmek değil, onu anlamaktır.
Bozkırın ortasında bir tren geçer; her ray sesi, bir zamanın daha gittiğini hatırlatır.
Ama Yedigey’in yürüyüşü devam eder.
Tıpkı Kırgızistan’ın yürüyüşü gibi…
