banner17

100 Yıl Önce Robotlara ve İnsanlığın Sonuna Dair Yazılan Bir Eser

Çek yazar Karel Capek tarafından yazılan ''R.U.R. & Rossum’un Evrensel Robotları'' adlı bilim-kurgu tiyatro eseri, yazımından yedi yıl sonra ''Alemşümul Sun’i Adamlar Fabrikası'' adıyla Osmanlı Türkçesine de tercüme edilmiş. Abdurrahman Akdağ bu eser üzerine yazdı.

100 Yıl Önce Robotlara ve İnsanlığın Sonuna Dair Yazılan Bir Eser

Günümüzde birçok örneğini gördüğümüz robotların adı nereden gelmektedir? “Robot” sözcüğü, 1920 yılında Çek yazar Karel Capek tarafından R.U.R. & Rossum’un Evrensel Robotları adlı bilim-kurgu tiyatro eseriyle ortaya atılmıştır. Kelimenin kökeni Çekçe “robota”dan gelmektedir. İşçilik, kölelik ve zorunlu çalışma anlamlarına gelen bu kelimeyi aslında Karel Capek’in kardeşi ressam Jozef Capek bulmuştur ve bu esere bir de poster tasarlamıştır. Robotik tarihi bu eserle birlikte başlamış, halen de bilim-kurgu türünü etkilemektedir.

Rossum’un Evrensel Robotları, “Alemşümul Sun’i Adamlar Fabrikası” adı altında Halit Fahri tarafından 1927 yılında telhisen tercüme edilmiştir. Eser İstanbul Devlet Matbaası tarafından Osmanlı Türkçesi ile basılmış olup, 3 perde ve 1 mukaddimeden (ön oyun) oluşan bu oyuna tercüman “muharriri ve mevzu” başlığı altında iki sayfalık bir tanıtım yazısı da eklemiştir. Onun ifadeleriyle “Karel Capek, birkaç sene içinde büyük bir şöhret kazanmış olan genç bir Çek romancısı ve temaşa müellifidir. İlk eserini 1920’de Prag’da sahnelemiştir.” Ardından Halit Fahri I. Dünya Savaşı’nın ardından her türlü edebi şekillerde yenilik yapmak isteyen Avrupalı müellifler arasında Capek’in hususi görüşleri ve usulleri ile kısa zamanda diğer memleketlerin de dikkatini çektiğinden bahseder. Avrupa tiyatrolarında sahnelenen bu oyunun çokça alkış aldığını ekler.

Robotlar insan gibi düşünme ve hissetmeye başlayınca…

R.U.R., insanları devirecek ve yok olmalarına yol açacak bir robot devrimini anlatmaktadır. Karakterler, sekiz insan ve on robottan oluşmaktadır. Ön oyun Rossum’un evrensel robotlar fabrikasında geçer. Fabrikayı ziyarete gelen Hümanizm Birliği Başkanı Helena Glory, müdür Domin’den fabrikanın işleyişi ve robotlar hakkında bilgi alır. Diğer bölümlerde olduğu gibi bu bölümde de etik kaygılar, robot hakları gibi söylemler üzerinden sohbet devam eder. Bu perde fabrikanın insan olan müdürlerinin memur ve işçi robot Helena’ya âşık olması ve Domin’in evlilik teklif etmesi ile bitiyor.

Bir sonraki perde on yıl ileriden açılır ve Helena’nın evinde olan bitenler anlatılır. Robot üretiminin tek merkezi olan Rossum’un fabrikası hızlı bir üretim yapmış ve dünya genelinde robot sayısı artmıştır. Robotlar insanlardan daha güçlü oldukları için, tüm meslekleri ele geçiren robot işçiler insanın yerini almış ve insan artık üreme ihtiyacı bile duymamaya başlamıştır. Mekanik olarak insanlardan çok daha üstün olan robotlar, mükemmel zekâya sahip olmalarına rağmen, ruhları yoktur. Fabrika kârlı satışlarına devam ettiği sırada Helena’nın isteğiyle robotlara insan gibi düşünme ve hissetme yeteneği verilir. Bundan sonra her şey geri dönülemez bir şekilde değişir. Robotlar kontrolden çıkar ve insanlığı yok eder. Kendilerini üreten insanları öldüren robotlar, sadece tek bir insanı, R.U.R. İnşaat Şefi Alquist’i sağ bırakırlar. Ancak üretim formülü bilinmediğinden 20 yıl içinde tüm robot soyu da tükenecektir. Üretim formülünü bulamayan Alquist bir nevi peygamberlik ederek, robotlara nesillerinin devam edeceğini söyler. Çünkü robot Primus ile robot Helena’nın aşklarını görür ve artık hayatın devam edeceğine ümitlidir.

Alquist: “Ve şimdi Tanrı’m huzur içinde hizmetkârını azat edeceksin, çünkü gözlerim sevgi sayesinde kurtarışını gördü. Hayat yok olmayacak!” (kalkar) “Yok olmayacak

Nazilerin çok arananlar listesine girdi

1920’de yazılan bu eser dönemin siyasetine dair birçok yorumu barındırdığı için, Karel Capek Nazilerin çok arananlar listesine girmiştir. Capek eserini I. Dünya Savaşı sonrası ve II. Dünya Savaşı’nın arifesinde, Avrupa’nın siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel yönden karışık olduğu bir devirde yazmıştır. Eserinde kişisel görüşlerinin ve dönemin politik atmosferinin etkisi olduğu görülmektedir. Faşist ve komünist rejimlere karşı çıkan Capek, oyununda milliyetçilik ve sınıf ayrımı hakkında yazmıştır.

Domin: “Çok ilginizi çekiyor. Eski Avrupa başka bir şeyden bahsetmiyor.”

Domin: “Sadece tek fabrika olmayacak. Artık evrensel robotlar yok. Her ülkede, her devlette bir fabrika kuracağız ve yeni fabrikalar ne üretecek biliyor musun?”

Helena: “Hayır.”

Domin: “Ulusal robotları üretecek.” (Anlamı, “artık imparatorluklar yok, milletler var.”)

Karel Capek (9 Ocak 1980-25 Aralık 1938) Çekoslavakya’nın Nazi Almanya’sına katılmasıyla pnömoniden ölmüştür. Kardeşi “robot” terimini bulan Josef Capek ise bir toplama kampında vefat etmiştir. Eserinde dönemin toplumsal bir yorumunu yapmış ve bir sözcük icat etmiştir.

İnsanlığın sonu temasını başarılı bir şekilde işlemiş

R.U.R., anakronizme kaçmadan okunması gereken bir eserdir, nitekim güncel düşünceyle basit gelebilir. Yazımından altı yıl sonra, görece erken bir tarihte Osmanlı Türkçesine çevrilmesi eserin önemini ortaya koyar. Capek’in savunduğu tez hiçbir zaman zekânın duygunun yerini tutamayacağı ve kalbin ıstırapları olmadıkça insanlığın son bulacağıdır. İnsanlığın sonu temasını bilim-kurgu edebiyatı içinde başarılı bir şekilde okuyucuya aktarmıştır. Temennim, bu eserin Türk tiyatrolarında sahnelenmesi ve seyircilerle buluşmasıdır.

Not: Eserin, 1927 yılında yapılan Osmanlı Türkçesi çevirisini İSAM (İslam Araştırmaları Merkezi) web sitesinden PDF olarak indirebilirsiniz.

 

Abdurrahman Akdağ

Güncelleme Tarihi: 27 Haziran 2018, 16:32
YORUM EKLE
banner8

banner19

banner20