İran platosunun kurak ikliminde, Tahran’ın üç yüz kırk kilometre güneyinde, Zayende Rud Nehri’nin iki yakasında uzanan bir şehir.
Adını duyanın içinde bir merhum ateşi yanar; göreninse hafızasına kazınmış bir destan bırakır. “Nısf-ı Cihan” derler ona dünyanın yarısı.
Bu unvan, bir abartı değil, bir medeniyetin özgüvenidir. Çünkü İsfahan’ı anlamak, İslam sanatının ruhunu, Safevi ihtişamının zirvesini ve insan elinin ulaşabileceği estetik kusursuzluğu anlamaktır.
Bu şehir, kurulduğu günden beri, yalnızca coğrafyanın değil, zamanın da üzerine çıkmış bir başkenttir.
1598 yılında Şah Abbas’ın başkenti Kazvin’den İsfahan’a taşımasıyla başlayan dönüşüm, dünya mimarlık tarihinin en görkemli sayfalarından birini yazdı. Bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Nakş-ı Cihan Meydanı ki yüz altmış dönümlük alanıyla dünyanın en büyük tarihi meydanlarından biridir İsfahan’ın kalbinde atar.
Meydana adım attığınızda, iki katlı revaklarla çevrili bu devasa boşluğun sizi nasıl kuşattığını hissedersiniz. Güneyde İmam Camii’nin muhteşem çini işçiliği göz kamaştırır; minarelerinden yükselen ezan, bir zamanlar dört bir yandan duyulurdu.
Doğuda Şeyh Lütfullah Camii dışarıdan sade görünse de içeri girdiğinizde altın ve lacivert çinilerin güneşle dansını izlersiniz, kadınlara ve saray mensuplarına tahsis edilmiş incelikli bir ibadet mekânıdır.
Kuzeyde ise dönemin ticaret kalbi Kayseriye Çarşısı, yüzlerce dükkânıyla hâlâ canlıdır. Batıda Ali Kapu Sarayı yükselir; altı katlı bu yapının en dikkat çekici bölümü “müzik odası”dır.
Duvarlarındaki oyulmuş nişler, öyle bir akustik yaratır ki, sahnede fısıltıyla konuşan bir müzisyen, salonun en uzak köşesinden bile net duyulur.
On yedinci yüzyılda burada çalınan ney seslerini hayal edin; o sesler hâlâ duvarların arasında uğuldamaktadır.
İsfahan denince akla ilk gelen, çinileridir. Bu şehrin camileri, sarayları ve medreseleri, mavi, turkuaz, lacivert ve fîrûze tonlarının bir senfonisidir.
İmam Camii’nin ana kubbesine baktığınızda, çinilerin arasındaki geometrik desenlerin matematiksel bir hassasiyetle işlendiğini görürsünüz. Her bir çini, tek başına bir sanat eseri; binlercesi bir araya geldiğinde ise Allah’ın yeryüzündeki güzellik sıfatlarının bir yansıması. Şeyh Lütfullah Camii’nin kubbesinin iç yüzeyi ise başlı başına bir mucizedir.
Sabah güneşi kubbeye vurduğunda, tavus kuşu deseni belirir kuyruğunu açmış bir tavus kuşunun ihtişamı, güneşin hareketiyle birlikte mekânın içinde dolaşır. Dört yüz yıl önce yapılmış bu optik illüzyon, Safevi dönemi sanatçılarının sadece ustalığını değil, aynı zamanda bilim ve sanatı birleştirme yeteneklerini de gösterir. Bu çinilerin sırrı nedir, bilinmez; ama onlara bakan herkesin içinde bir şeyler kıpırdar, sanki zaman durur, sanki taşlar dile gelir.
Şehri ikiye bölen Zayende Rud Nehri, İsfahan’a can verir. Üzerinde kurulan köprüler ise bu canın damarları gibidir. Si-o-se Pol —otuz üç kemerli köprü— 1602 yılında tamamlanmış, iki yüz doksan beş metre uzunluğunda, on dört metre genişliğindedir.
Otuz üç kemeri, gece ışıklandırmasıyla nehrin yüzeyinde bir kolye gibi parlar. Ancak bu köprü sadece bir geçiş noktası değildir. Ortasında yayaların oturup sohbet edebileceği, çay içebileceği, nehrin serinliğini hissedebileceği galeriler bulunur.
İsfahanlılar yüzyıllardır burada buluşur, şiir okur, türkü söyler. Khaju Köprüsü ise daha da görkemlidir. 1650 yılında Şah Abbas tarafından yaptırılan bu köprü, yüz otuz üç metre uzunluğunda, on iki metre genişliğindedir.
Ortasında bir çay evi, iki yanında taş koltuklar, üzerinde ise dönemin meliklerinin törenler izlediği bir gezi yolu vardır. Köprünün altındaki bentler, suyun akışını düzenlerken aynı zamanda bir akustik sahne işlevi görür.
Suyun kemerlere çarpma sesi, köprünün taş duvarlarında yankılanarak doğal bir müzik enstrümanına dönüşür. Bu köprüler yalnızca iki yakayı birleştirmez; geçmişle bugünü, insanla tabiatı, faniyle bakiyi birleştirir.
Nehrin suyu çekilse bile, köprülerin ruhu kurumaz; çünkü onları ayakta tutan, taşların altındaki değil, insanların hafızasındaki sudur.
İsfahan’ın kapalı çarşısı, Nakş-ı Cihan Meydanı’ndan başlayıp kilometrelerce uzanır. Burada her şeyi bulursunuz: El işi bakır tepsiler, gümüş işlemeli hançerler, dünyaca ünlü İsfahan halıları, minyatür sanatının en ince örnekleri, kalemkârî işlemeli bakır kaplar, kündekâri ahşap işleri ve daha nicesi.
Çarşının en eski bölümü olan Kayseriye, on birinci yüzyıla kadar uzanır. Buradaki bir dükkâna girdiğinizde, bir ustanın bir bakır parçasını saatlerce döverek bir şamdan haline getirdiğini izleyebilirsiniz.
Onun gözlerindeki ışık, bu işin bir geçim kaynağı olmaktan çok, bir aşk işi olduğunu gösterir. Her dükkân bir atölye, her esnaf bir üstadın torunudur. Çarşının dar sokaklarında dolaşırken, bakırın dövülüşündeki ritimde, kalem işçiliğindeki sabırda, bir medeniyetin estetikle kurduğu ahdi okursunuz. Bu şehir, ihtişamını taşlardan ve çinilerden alır ama değerini insanına borçludur.
Ne var ki bu güzelliklerin üzerinde, çağımızın acımasız bir gerçekliği gölge gibi dolaşmaktadır. Bugün İsfahan, tıpkı bu toprakların kadim hafızası gibi, bir kez daha ateşle imtihan ediliyor. İsrail’in saldırıları bu kadim kenti vurduğunda, Nakş-ı Cihan’ın çinileri sarsıldı, Zayende Rud’un köprüleri bomba sesleriyle uyandı.
Gökyüzüne yükselen dumanlar, dört yüz yıl önce çiniye işlenen o tavus kuşunun kanatlarına siyah bir leke gibi düştü. Yıkılan duvarlar, kırılan camlar, susturulmaya çalışılan ezanlar…
İsfahan, tarihi boyunca istilalar görmüş, yangınlar yaşamış, nehri kurumuş bir şehirdi; ama bu kez yarayı açan, doğanın cilvesi değil, insan eliydi.
Yine de İsfahan hâlâ dimdik ayaktadır. Çünkü bu şehir, sadece taştan ve harçtan inşa edilmemiştir; o, binlerce yıllık bir direncin, bir duruşun, bir varoluş ısrarının adıdır.
Si-o-se Pol’un kemerleri hâlâ nehre aynalar gibi uzanıyor, Şeyh Lütfullah’ın kubbesinde güneş hâlâ doğuyor, çarşıdaki bakırcı hâlâ dövüyor.
Onlar vurdukça, İsfahan yeniden ayağa kalkıyor her seferinde biraz daha yorgun, ama asla boyun eğmemiş.
İsfahanlı, şehrinin güzelliğini yaşayan bir parçasıdır. Onun misafirperverliği, Nakş-ı Cihan’ın ferahlığı gibi sınırsızdır. Dükkânında çay ikram eden bir halıcının gözlerindeki ışık, Şeyh Lütfullah’ın kubbesinden sızan güneşle aynı kaynaktan gelir.
Bu şehir sadece taştan ve çiniden ibaret değildir. İsfahan, bir duruştur. 1722’de Afgan istilasıyla Safevi ihtişamı sona erdiğinde, şehir yakılıp yıkıldı. Ama İsfahan yeniden ayağa kalktı. Zayende Rud birkaç kez kurudu, ama İsfahanlılar bahçelerini sulamak için kuyular kazdı.
Savaşlar geldi geçti, işgaller yaşandı, ama çarşıdaki bakırcı dövmeye devam etti, camideki imam ezanı okumaya, köprüdeki gençler şiir söylemeye.
Bugün de aynıdır. Bomba sesleri arasında bir çocuğun elinde uçurtma yükseliyorsa, o uçurtma İsfahan’dır. Bir ihtiyarın titreyen elleriyle çiniye dokunması, o dokunuş İsfahan’dır.
İsfahan üzerine yazmak, aslında bir şehri değil, bir dünya görüşünü anlatmaktır. Çünkü İsfahan, Müslüman doğunun sadece bir başkenti değil; estetiğin, inancın, ticaretin, bilimin ve hüznün aynı potada eridiği bir mucizedir.
Bugün İsfahan’a gelen bir gezgin, dört yüz yıl önce yaşamış bir Safevi tüccarıyla aynı meydanda yürür, aynı köprünün gölgesinde nefes alır, aynı çinilere hayran kalır. Belki şimdi o meydanda bomba izleri vardır, belki o köprünün taşları çatlamıştır, belki o çinilerin bazıları düşmüştür.
Ama İsfahan’ın özü, hiçbir bombanın parçalayamayacağı kadar derindedir. Bu şehir, zamanın üzerine çıkmış bir medeniyet ışığıdır. İşte bu yüzden İsfahan, dünyanın yarısıdır.
Çünkü o, insanlığın yarısını değil, insanlığın özünü temsil eder: Güzelliği arama, yıkıldığında yeniden inşa etme, kuraklıkta bile umudu yeşertme, taşa ruh üfleme sanatını.
O aydınlık, dünyanın neresinde olursanız olun, bir gün sizi de çağıracaktır.
İsfahan’a gidin. Dünyanın yarısını görmek istiyorsanız, gerisini zaten başka hiçbir yerde aramazsınız.
O yarım, hiçbir savaşın tamamlayamadığı bir bütündür.
