Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, satın alma yoluyla oluşturduğu “Yeni Yazmalar Koleksiyonu”nda yer alan 6 bin 388 yazma eserin kataloglama ve dijitalleştirme çalışmalarını tamamladı. Osmanlı ilim, kültür ve edebiyat tarihine ilişkin çok sayıda kaynağı bir araya getiren eserler, kurumun Yazma Eser Portalı üzerinden araştırmacıların erişimine açıldı.
Koleksiyon, medrese geleneğinden İslami ilimlere, klasik edebiyattan halk şiirine kadar geniş bir alana yayılan yazmaları içeriyor. Müellif hattı nüshalar, icazetnameler, mecmualar, tezhipli ve minyatürlü eserler, farklı dönemlerde oluşan ilim ve sanat birikiminin yazılı örnekleri arasında bulunuyor.
KOLEKSİYONUN YÜZDE 59’UNU İSLAMİ İLİMLER OLUŞTURUYOR
Yeni Yazmalar Koleksiyonu’ndaki eserlerin konu dağılımında İslami ilimler ilk sırada yer alıyor. Tefsir, fıkıh, hadis, kelam ve İslam düşüncesi gibi alanları kapsayan eserler, koleksiyonun yaklaşık yüzde 59’unu oluşturuyor.
İslami ilimlerin ardından dil ve dilbilim, edebiyat ve belagat ile felsefi ilimlere ilişkin yazmalar geliyor. Alan çeşitliliği, koleksiyonun yalnızca dinî ilimler açısından değil, Osmanlı dönemindeki eğitim, edebiyat ve düşünce hayatına yönelik araştırmalar bakımından da geniş bir kaynak niteliği taşımasını sağlıyor.
ESERLERİN YÜZDE 57’Sİ ARAPÇA KALEME ALINDI
Koleksiyonda bulunan eserlerin yüzde 57’si Arapça, yüzde 38’i Türkçe, yüzde 4,5’i ise Farsça kaleme alındı. Arapça eserlerin ağırlığı, medreselerde yürütülen İslami ilimler çalışmalarında kullanılan kaynakların dil yapısını da yansıtıyor.
İbranice, Süryanice, Yunanca, Peştuca, Kürtçe, Urduca ve Latince yazılmış eserler de koleksiyonda yer alıyor. Farklı dillerdeki yazmalar, Anadolu ve Osmanlı coğrafyasındaki ilmî ve kültürel etkileşime ilişkin araştırmalara kaynak oluşturuyor.
EN ESKİ YAZMA HİCRİ 702 TARİHİNİ TAŞIYOR
Erişime açılan 6 bin 388 yazma eserin 2 bin 130’unda istinsah tarihi bilgisi bulunuyor. Tarihi belirlenebilen en eski yazma, hicri 702 tarihli “Haşiye ala Şerhi’l-Varakat” adlı eser olarak kayıtlarda yer alıyor.
Eser, İmamü’l-Haremeyn el-Cüveyni’nin İslam hukuk usulüne dair “el-Varakat” adlı kitabına Firkah tarafından yazılan şerh üzerine kaleme alınan bir haşiyeden oluşuyor. Koleksiyonda hicri 718, 762, 786 ve 789 tarihlerini taşıyan başka yazmalar da bulunuyor.
Erken dönem eserleri arasında Kadı Beyzavi’nin “Envaru’t-Tenzil” adlı tefsirinin nüshası ile Hacı Paşa’nın tıp alanındaki eserine ait nüshalar yer alıyor. Tarihlendirme bilgileri, koleksiyonun Osmanlı klasik döneminin yanı sıra Anadolu Selçuklu ve Beylikler dönemlerine kadar uzanan geniş bir zaman aralığını kapsadığını gösteriyor.
Tarihi bilinen yazmaların büyük bölümünü 18. ve 19. yüzyıllarda istinsah edilen eserler oluşturuyor. Farklı yüzyıllara ait nüshalar, metinlerin zaman içerisindeki dolaşımının, çoğaltılmasının ve eğitim kurumlarında kullanılmasının izlenmesine imkân veriyor.
MÜELLİF HATTI NÜSHALAR KOLEKSİYONDA YER ALIYOR
Yeni Yazmalar Koleksiyonu’nda, doğrudan eserin müellifi tarafından kaleme alınan 10’dan fazla müellif hattı nüsha bulunuyor. Müellif hattı eserler, bir metnin aslına en yakın biçiminin belirlenmesi ve farklı nüshalar arasındaki değişikliklerin incelenmesi açısından önem taşıyor.
Metin tenkidi çalışmalarında kullanılan söz konusu nüshalar, eserlerin sonraki dönemlerde istinsah edilen örnekleriyle karşılaştırılmasına imkân sağlıyor. Koleksiyonda ayrıca icazetnameler, zengin mecmualar, tezhipli yazmalar ve minyatürlü eserler bulunuyor.
İcazetnameler, medrese ve ilim geleneğinde bir hocanın öğrencisine belirli bir eseri okutma, rivayet etme veya bir ilim dalında yetkinlik sahibi olduğunu bildirme amacıyla verdiği belgeler arasında yer alıyor. Koleksiyondaki icazetnameler, Osmanlı ilim çevrelerindeki hoca-talebe ilişkilerinin ve ilmî silsilelerin araştırılmasına kaynak sağlıyor.
CÖNKLERDE YUNUS EMRE VE HALK ŞAİRLERİNİN ŞİİRLERİ BULUNUYOR
Koleksiyonda yer alan 33 cönkte Âşık Ömer, Kuddusi, Karacaoğlan, Pir Sultan Abdal ve Yunus Emre gibi şairlerin şiirleri bulunuyor. Çoğunlukla halk şairlerinin eserlerinin, ilahilerin, nefeslerin, destanların ve farklı sözlü kültür ürünlerinin kaydedildiği cönkler, halk edebiyatının yazılı kaynakları arasında kabul ediliyor.
Cönklerdeki şiirler, Anadolu’nun farklı bölgelerinde oluşan dinî, tasavvufi ve edebî birikimi yansıtıyor. Yunus Emre ve Kuddusi gibi mutasavvıf şairlerin şiirleri ile Karacaoğlan, Âşık Ömer ve Pir Sultan Abdal’a ait metinlerin aynı koleksiyonda bulunması, yazmaların medrese kültürünün yanında halk kültürüne ilişkin kaynakları da kapsadığını gösteriyor.
TEZHİPLİ VE MİNYATÜRLÜ ESERLER DİJİTAL ORTAMA AKTARILDI
Yeni Yazmalar Koleksiyonu, metinlerin yanı sıra geleneksel kitap sanatlarının örneklerini taşıyan eserleri de içeriyor. Tezhipli sayfalar, minyatürler, ciltler, hat örnekleri ve farklı dönemlere ait süsleme unsurları dijital ortamda incelenebiliyor.
Eserlerin yüksek çözünürlüklü biçimde dijitalleştirilmesi, araştırmacıların yazma nüshaların metin, hat, kâğıt, cilt ve süsleme özelliklerini birlikte değerlendirmesine imkân veriyor. Fiziksel nüshalar üzerindeki kullanımın azalması, eserlerin yıpranmadan korunmasına da katkı sağlıyor.
YAZMA ESER PORTALINDA 485 BİN ESER BULUNUYOR
Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanı Coşkun Yılmaz, TÜYEK Yazma Eser Portalı’nın 485 bin eser içerdiğini ve araştırmacılara hızlı ve kesintisiz erişim imkânı sunduğunu belirtti. Yılmaz, yazma eserlerin dijitalleştirilmesinin kültürel mirasın korunması bakımından önem taşıdığını ifade etti.
Dijitalleştirmenin muhteva ve görselliği afetlere karşı koruduğunu kaydeden Yılmaz, fiziksel eserlerin yıpranma oranının da büyük ölçüde azaldığını söyledi. Normal şartlarda ulaşılması güç olan yazmalara portal aracılığıyla kolay biçimde erişilebildiğini belirten Yılmaz, kurumun örnek bir yazma eser portalına sahip olduğunu dile getirdi.
Yılmaz, portalın zengin içeriği, hızlı çalışma sistemi ve kolay erişilebilirliği nedeniyle dünyanın farklı bölgelerinden takdir gördüğünü aktardı. Araştırmacılar, katalog bilgileri tamamlanan eserleri portal üzerinden inceleyebiliyor.
KURUM 20 BİNE YAKIN YAZMA ESER SATIN ALDI
Coşkun Yılmaz, Türkiye Yeni Yazmalar Koleksiyonu’nun kurum tarafından satın alınan eserlerden oluşturulduğunu bildirdi. Yazma eserini satmak isteyen kişilerden bedeli ödenerek alım yapıldığını belirten Yılmaz, kurumun kültürel mirasın korunması ve kayıt altına alınması konusunda çalışmalar yürüttüğünü söyledi.
Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığının bugüne kadar 20 bine yakın eser satın aldığını açıklayan Yılmaz, eser alım çalışmalarının devam ettiğini kaydetti. Satın alınan yazmalar, kataloglama, tasnif, koruma ve dijitalleştirme işlemlerinin ardından araştırmacıların kullanımına sunuluyor.
OSMANLI İLİM VE EDEBİYAT TARİHİNE KAYNAK SAĞLAYACAK
Koleksiyonda bulunan İslami ilimlere ait eserler, müellif hattı nüshalar, icazetnameler, mecmualar, cönkler, tefsirler, tıp yazmaları, tezhipli ve minyatürlü eserler farklı araştırma alanlarına kaynak oluşturuyor. Yazmalar, Anadolu Selçuklu döneminden Beyliklere, Osmanlı döneminden yakın yüzyıllara kadar uzanan ilmî ve kültürel birikimi yansıtıyor.
Yeni Yazmalar Koleksiyonu’nun İslam ilimleri, tasavvuf, klasik Türk edebiyatı, halk edebiyatı, dil, felsefe, tıp, sanat tarihi ve kitap sanatları üzerine yürütülecek çalışmalarda başvuru kaynaklarından biri olması bekleniyor. Dijital erişim sayesinde Türkiye’den ve farklı ülkelerden araştırmacılar, koleksiyondaki eserleri çevrim içi olarak inceleyebilecek.
