Kurban ibadeti, Allah’a yaklaşmayı esas alan ibadetlerden birisidir. Kurban’la ilgili yayınlar ise maalesef çok sınırlı ve birbirlerini tekrar eden yayınlardan müteşekkil. Bu konu ile ilgili yazılan kitapların ekserisini fıkhî boyutu esas alan kitaplar oluşturuyor. Hikmet boyutunu önceleyen kitaplar ise istenen düzeyde değil.
Kitaplarda İslâm öncesi dinlerde Kurban’a bakış
İnsanlık tarihinin evreleri farklı kurban örnekleriyle doludur. Kesilen kurbanlar bazen bir adayış, bir ritüel, bir ibadet kasdı ile gerçekleşebilmiştir. Bu sahada en kapsamlı bilgilere ulaşabileceğimiz eser Prof. Dr. Ahmet Güç’e ait. Çeşitli Dinlerde ve İslam’da Kurban(Düşünce Kitabevi, 395 s. , Bursa, 2003.) adlı eser, başta İslâm dininde kurban ibadetiyle alakalı dinî, tarihî arka planı incelerken diğer taraftan hemen hemen bütün dinlerde kurban ibadeti ile ilgili zengin bir muhteva sunuyor.
Bir diğer eser Hasan Tahsin Feyizli’nin kaleminden, Milli Eğitim Bakanlığı “Öğretmen Yazarlar” dizisinden çıkmış ve eser İslâm’da ve Diğer İnanç Sistemlerinde Oruç-Kurban (159 s. , Ankara, 1993.) adını taşıyor. Mesela Yahudilerde kurbanlar günlük, haftalık, aylık, mevsimlik ve yıllık olarak sunulurmuş ve daimî kurban her gün sabah akşam sunulan birer yıllık iki kuzudan ibaretmiş.
Kurban ibadeti için rehber kitaplar
İslâm öncesi putperest Arap toplumunda kurban, putlara hayvanların kurban edilmesi şeklindeydi. İslâm, her meselede olduğu gibi burada da cahiliye adetlerine son verip kurbanı sadece ve sadece Allah’a yakınlaşma vesilesi kıldığı için Allah’tan başkası için ve başkasının adıyla kesilen kurbanları reddetmiştir. Kitaplar arasında, İslâm’la beraber hakiki anlamına kavuşan Kurban ibadetini bütün teferruatıyla bulmak mümkün. Bu sahada ilk zikredeceğimiz eser, Mehmed Hulusi b. Yahya Kastamoni Evliya Efendi’nin İlaveli Kurban Risalesi (67 s. , Kastamonu Vilayeti Matbaası, 1316.) adlı eseridir. Osmanlıca olarak yayınlanan eserin çevirimyazı metni ise Kurban ve Bayram Rehberi (47 s. , Fazilet Neşriyat, 2006.) ismiyle yayınlanmış. Yine klasik diyebileceğimiz bir küçük risale de İstanbul Müftüsü sıfatıyla Ömer Nasuhi Bilmen Hocanın kaleme aldığı Kurban: Mahiyeti Vücubu Hikmet-i Teşriiyyesi (14 s. Diyanet İşleri Reisliği Yayınları, Ankara, 1953) isimli eserdir.
Fıkıh alanında önemli isimlerden biri olan Prof. Dr. Vecdi Akyüz Hocanın ise biri müstakil eser olmak üzere bu konu ile alakalı iki eseri bulunuyor: Kurban (80 s. , Beyan Yayınları, İst. 2007.) ve Hac, Umre ve Kurban (248 s. , İz Yayıncılık, İst. 2006.).
Büyük ölçüde birbirinin tamamlayıcısı ya da muadili olan Kurban kitapları ise şunlar:
-Murtaza Bedir, Kurban Kitabı, 97 s. , Ensar Neşriyat, İstanbul 2007.
-Mehmet Doğru, Kurban İbadeti, 48 s. , Damla Yayınevi.
-Hasip Asutay, Kurban Risalesi, 77 s. , Hacegan Yayınları, 2002.
-Kurban/Allah'a Yakınlaşmak İçin, 100 s. , Semerkand Yay. , Kollektif, 2004.
-Feridun Yılmaz Yüceler, Kurban ve Faziletleri, 251 s. , Akçağ Yayınevi.
-Abidin Zeynel Tambağ, Kevser Suresi ve Kurban, -Kurban Nedir, Nasıl Kesilir?- 53 s. , Alioğlu yayınları, İst. 2003.
-Muhtasar Kurban Rehberi, Osmanlı Yayınevi, 31 s. İst. 1991.
-Yahya Benekay, 1. İlk Hacı İlk Kurban, 2. Veysel Karani, 3. Hacı Bayram-ı Veli, 1966, Hüsnütabiat Matbaası.
Kurbanın psikolojik ve sosyal boyutu
Kurban’ın psikolojik ve sosyolojik arka planına inen ve dinin hükümlerinin de bu eksende değerlendirilmesinin zaruretine inanan bir isim olarak Yümni Sezen’i görüyoruz. Eseri ise Antropolojiden Psikanalize Kurban ve Din (256 s. , İz Yay. , İstanbul, 2004.) adını taşıyor.Yazar, eserde bir yandan kurban açısından dine bakarken diğer yandan din açısından kurbanı ele alıyor. Kurbanı öncelikle dinî bir kurum olarak ele alan Sezen, “kurbanı sadece dini boyutuyla ele almak tarihî, antropolojik, etnolojik, sosyolojik ve psikolojik boyutlarıyla ele alınmasına engel teşkil etmediği gibi tam aksine dinin de bu açılardan incelenmesini mümkün kılmaktadır.” demekte… Yazar, bir din sosyolojisi uzmanı olmasının getirdiği bilimsel bakış açısıyla meseleyi kendi eksenine sadık kalarak inceliyor.
Her yıl Kurban Bayramı yaklaşırken, Kurban ibadetine, "hayvan katliamı", "hayvanlara işkence", "mazlum hayvanlar" gibi sözlerle yaklaşarak eleştiren ve bazı durumlarda eleştirilerinin dozunu kaçıran çevrelere anlamlı bir cevap yazardan geliyor. Yazara göre bu tür eleştirileri anlamlı biçimde göğüslemenin yolu özür dileyici bir tutum geliştirmek değil, kurban ve din arasındaki ilişkiyi bütün boyutlarıyla ortaya koyarak, bu yöndeki bilimsel birikime katkı sağlamaktır.
Bu sahada zikredilecek iki önemli eser daha var: Ali Murat Daryal’ın Kurban Kesmenin Psikolojik Temelleri (346 s., İFAV yay. , İstanbul, 1994.) ve Prof. Dr. Celal Yeniçeri’nin Bütün Boyut Çeşit ve Mezhepleriyle Kutsal Kesim Kurbana Yeniden Bakış ve Hz. Peygamber’in Kurbanları (109 s., Çamlıca Yay., İstanbul, 2009.) adlı eserler…
Kurban Sempozyumu da yapılmıştı
Kurban meselesi ile ilgili en etraflı bilimsel çalışma Bayrampaşa Belediyesi ve Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından gerçekleştirilen Kurban Sempozyumu. Bir ilk olan sempozyumda yerli ve yabancı pek çok ilim adamı bildiri sunmuş. Ve sempozyum sonrası bildiriler Uluslararası Kurban Sempozyumu: 8–9 Aralık 2007, İstanbul (256 s. , Bayrampaşa Belediyesi, 2008.) adı ile kitaplaşmış. Sempozyum kitabında dikkat çeken isimler ve bildirilerden bazıları şunlar: Prof. Dr. Yasin Aktay, “Bir Varoluş Düzeyi Olarak Kurban”; Nazife Şişman, “Seküler Kültürde İbadetin Yeri”; Mustafa İslamoğlu, “Kurbanın Hikmeti”; Doç. Dr. Erol Göka, “Kanlı Hayvan Kurbanının Psikanalizi”; Doç. Dr. Burhanettin Tatar, “İslam’da Kurban Hadisesi Beşeri Düşünceyi Nereye Çağırır?”; Prof. Dr. Şinasi Gündüz, “Dinlerde Tanrıya Yaklaşma Aracı Olarak Kurban”; Dr. Kemal Habib, “Kurban ve Modernlik: Mısır Örneği”; Prof. Jon Oplinger, “İsmail’in Çağrısı”; Prof. Dr. Ramazan Kaplan, “Sezai Karakoç’un Şiirinde Hz. İbrahim”.
Din ve Hayat Dergisi de kapsamlı bir Kurban dosyası hazırlamıştı
Bu bahiste derli toplu bir çalışma görmek isteyenler için vazgeçilmez bir kaynak eser de İstanbul Müftülüğü tarafından yayınlanan Din ve Hayat dergisinin Kurban özel sayısıdır: http://www.dinvehayatdergisi.com/eski/kurban.html