Sedat Fermanoğlu
Kırklareli ilimizdeki tarihi günlere tanıklık eden tabyaları incelemek üzere yollara çıkıyoruz. Kırklareli Trakya bölgesinin kuzeyindeki küçük ve şirin bir ilimiz. Nüfusu yüz yirmi bin civarıdır. Şehir balkan harbinden sonra büyük göçler almış ve pek çok tarihi olaya tanıklık etmiştir. Biz de çalışmalarımızı bu minvalde yürüterek Kırklareli ilinde inşa edilen tabyaları keşfe çıkıyoruz. Tabya kelimesi değişik miktardaki kuvvetleri barındırmak amacıyla yapılan mevzilerle çevrili eğitim, toplanma sahası, deposu olan taş kagir vb. malzemelerden inşa edilen yapıdır. Serhat şehrimiz de inşa edilmiş iki adet tabya mevcuttur. Yapıların isimleri Seyfioğlu Tabyası ve Taş Tabyadır. Seyfioğlu Tabyasının ismini ilk olarak araştırmacı İsmail Yağcı’nın sunduğu “Tarihin İzinde” isimli belgeselden öğrenmiştik. İsmail Yağcı Hoca 2023 yılında vefat etti. Allah rahmet eylesin. Bu önemli yapıdan haberdar olduktan sonra gezi sırasındaki önceliklerimizi değiştirerek Kırklareli Tabyalarını listemizin başına aldık. İlk fırsatta Seyfioğlu Tabyasına gitmeye niyetlenerek yola çıktık. Seyfioğlu Tabyası, Hızır Bey Camisinden araçla on dakikada gidilir. Kırklareli şehir merkezine uzaklığı 3 km’dir. Dereköy istikametindeki Tırnova caddesindeki dar yollarda bir süre ilerledikten sonra DSİ tesisleri yönüne dönüş yapıyoruz. İki tarafı ağaçlarla çevrili bir yolda bir süre ilerledikten sonra Seyfioğlu Tabyasına ulaşıyoruz. Seyfioğlu Tabyasının etrafı dikenli tellerle çevrilidir. Yapı günümüzde ziyarete kapalıdır. Giriş kapısına geldiğimizde özel izinle ziyaret edildiğini görevliden öğreniyoruz. Bu sebeple ilk gidişimizde yapıyı göremeden geri döndük. İlk fırsatta ilgili kurumlara dilekçe yazarak izin alarak ilk fırsatta yapıyı ziyaret ettik.
Bulgaristan ve Rusya’dan gelecek taarruzlara karşı şehri savunmak için yapıldı
Seyfioğlu Tabyası Kırklareli Dereköy-Bulgaristan yolu üzerindedir. Şehrin kuzeydoğusunda bir tepe üzerinde tek katlı olarak inşa edilmiştir. Yapının çevresi çam ağaçlarıyla kaplıdır. Tarihi yapılara ilgisi olmayanların, bu civardan geçerken Seyfioğlu Tabyasını fark etmesi mümkün değildir. 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşından hemen önce miladi olarak 1877-1891 yıllarında savunma amaçlı olarak yapımına başlanmıştır. 93 Harbi ve Balkan Harbinde kullanılmıştır. Tarihi hakkında kesin bir bilgiye ulaşamadığmız yapı çevresinde herhangi bir kitabe ve mezar taşı ile karşılaşmadık. Bulgaristan ve Rusya’dan gelecek taarruzlara karşı şehri savunmak için yapılmıştır. Balkan Harbinde Bulgar ordusu Erikler, Malkoçlar, Kadıköy, Eriklice, Yoğuntaş, Elmacık, Taşdere köylerinden Kırklereli’ye doğru ilerlemiştir. Seyfioğlu Tabyasının ana bina duvarları moloz taş ile örülmüştür. Koğuş ve karargâh odalarının olduğu kısım yay biçimindeki bir binadan oluşur. 41 adet odası vardır. Avluya bakan duvarlar düzgün kesme taşlarla kaplanmıştır. Yapının üst örtüsü beşik tonozlarla örtülmüştür. Tonozların inşasında tuğla malzeme kullanılmıştır.
Ana binanın ön kısmı batıya, toprakla örtülü kısmı ise doğuya bakar. Toprakla örtülü kısım uzaktan doğal bir tepeye benzer. Buradaki toprak yığını düşmandan gelecek ateşlerin etkisini azaltmıştır. Tabya ana binası ile dış kısımdaki hendek arasında 13 adet topçu odası vardır. Yapının en dış kısmında ise su hendeği inşa edilmiştir. Bu hendeğin bir benzerini; Edirne Hıdırlık Tabyası ile Hatay Payas Kalesi ziyaretlerimizde görmüştük.
İnsan nefesinin girmediği hiçbir yapı ayakta kalamaz
Seyfioğlu Tabyasının iç kısımda geniş bir avlusu vardır. Yapının uzunluğu 300-400 metre, genişliği ise 100 metre civarındadır. Tavan kısmında aydınlatma ve havalandırma amaçlı baca boşlukları vardır. Eski fotoğraflarda günümüze ulaşmayan baca boruları net bir şekilde görülür. Odalarda ve giriş kısmının duvarlarındaki taşlar yerlerinden sökülmeye başlamıştır. Yine yapının dış kısımları toprak ve bodur ağaçlar arasında kalmıştır. Bu ağaçların ve otların düzenli olarak kesilmesi gerekmektedir. Yapının bu virane hali "insan nefesinin girmediği hiçbir yapı ayakta kalamaz" sözünü aklımıza getirir. Seyfioğlu Tabyasının 1912 yılındaki fotoğrafını araştırmalarımızda tedarik ettik. Hangi yıla tarihlendirildiği tam belli olmayan fotoğrafta tabyanın gövde kısmının tümünün sağlam bir şekilde ayakta olduğu görülmektedir. Bu fotoğrafta, avlu içerisinde ayakta bekleyen çok sayıda asker gözükmektedir.
Seyfioğlu Tabyası koruma altına alınıyor
Seyfioğlu Tabyasını ziyaretimizden sonra 31 Mayıs 2023 tarihinde Kırklareli Haber Gazetesinde “Seyfioğlu Tabyası koruma altına alınıyor” başlıklı yazıyı okuyoruz. Bu haber ümitlerimizi bir nebze de olsa yeşertiyor. Yapının restorasyona tâbi tutularak yeniden ihyâ edilmesi ve aktif olarak kullanılması yapının gelecek yüzyıla taşınmasını sağlayacaktır. Tabyanın geniş bir avlusunun olması, 41 adet odası, çevresindeki geniş araziler ile değerlendirildiğinde, yapılacak tarihi/kültürel faaliyetler için ne kadar uygun bir ortam oluşturacağı anlaşılacaktır. Mesela Edirne Hıdırlık Tabyasında olduğu gibi Balkan Harbi Müzesi Binası olarak değerlendirilebilir ya da Kars Kafkas Cephesi olarak faaliyet gösteren Kanlı Tabya gibi bir müze olarak faaliyet gösterebilir.
Niğdeli Ethem Onbaşı Burada Şehit Düştü
Taş Tabya Kırklareli’ndeki ikinci önemli tabyadır. Şehrin kuzey kısmına inşa edilmiştir. İl jandarma ve cezaevi binasının yanındaki koruluk alan içerisindedir. Yapının fotoğraflarını çekmek ve incelemek için gitmemize rağmen yasak bölge içinde kaldığından Taş Tabyaya giriş yapamadık. Niğdeli Ethem Onbaşı Balkan Harbinde Kırklareli Taş Tabya’da şehit olmuştur. Ethem Onbaşı hicri 1309 miladi 1892 yılında Niğde’de doğmuştur. 1912 yılında Kırklarelinde Balkan Harbine katılmıştır. I. Balkan Harbinde Kırklareli Muharabelerinde 250 kişilik bir Bulgar birliğine üç arkadaşı ile birlikte Taş Tabya'daki makineli tüfek mevzisinden saatlerce mücadele vermiştir. Arkadaşları ile beraber şehit olana kadar düşmana karşı mücadele etmiştir. Kırklareli Taş Tabya içerisinde Ethem Onbaşı’nın savaştaki kahramanlığını hatırlatan bir anıt yapılmıştır. Edirne’den Kırklareli’ne doğru Karahıdır yolundan araçla giderken dikkatli bakıldığında bir tepe üstündeki Taş Tabyanın bazı kısımları görülür.
Rus İşgali, Balkan Harbi ve Yunan İşgallerinde Şehri Savunma için yapıldı
Taş Tabya da Seyfioğlu tabyası ile aynı eksende yapılmıştır. İki tabya arasında bağlantıyı sağlayacak geçitlerin olduğu söylenir. Yapı, bulunduğu bölgeye hâkim bir tepe üzerinde inşa edilmiştir. Yapım süreci hakkında farklı tarihlendirmeler vardır. İlk tarihlendirmeye göre 1879’da başlandığı ve 1882 yılında tamamlandığı, ikinci tarihlendirmede ise 1882 yılında başlanıp 1890 yılında tamamlandığı, üçüncü tarihlendirme ise 1877’de yılında başlanıp 1891 yılında bitirildiği şeklindedir. Her üç tarihlendirme de yapının Balkan Harbinden önce yapıldığını göstermektedir. Kırklareli’nde Mahya Tepesinde üçüncü bir tabya inşa edilmek istenmiş; fakat yapılamamıştır.
Tabyanın dışa bakan kısmında on adet topçu odası, iç kısımda on sekiz adet oda vardır. Yapının cephe genişliği 150 metredir. İki katlı bir kışla binası vardır. Yapının üst kısımları tonozlarla örtülmüştür. Tonozlarda tuğla malzeme kullanılmıştır. Taş Tabya’nın 2005 yılına kadar kamu kurumlarınca depo olarak kullanılmıştır.
Tarihî Hafıza Gelecek Nesillere Aktarılmalıdır
Taş Tabya da yılların getirdiği ihmal neticesinde tahribata maruz kalmıştır. Yapının ihyâ edilerek kullanıma açılması yapının daha uzun ömürlü olmasını sağlayacaktır. Yapılacak restorasyon çalışmaları sonrası tekrar hizmete açılan Hıdırlık Tabyası gibi; Seyfioğlu Tabyası ve Taş Tabya da duyarlı yöneticilerin, sivil toplum kuruluşlarının, halkımızın gayretleriyle ayağa kaldırılmalıdır. Rus işgali, Balkan Harbi ve Yunan işgallerinde şehri savunma için kullanılan bu yapıların korunması ve gelecek nesillere aktarılması tarihiyle, geçmişiyle övünen bir millet için fevkalade önemlidir. Binlerce şehidin kanını döktüğü tabyalarda kurulacak müze/sergi çalışmaları ile şehitler ve diğer kahramanlar her zaman hatırlanarak rahmet ve minnetle yâd edilecektir.
Kaynakça
Soner YELER, Kırklareli Tabyaları ve Seyfioğlu Tabyası Koruma Projesi. Trakya Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2005
Nur Alemdar, İkinci Dünya Savaşı Başlarken Trakya’da Yeşilyurt Gazetesine Göre Kırklareli (1940), Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Haziran 2018.m
Türkan DOĞRUÖZ, Milli Mücadele Yıllarında Kırklareli(1918-1922), 1. Basım, İstanbul. 2021.
Kirklarelienvanteri.gov.tr. Erişim tarihi: 5 Haziran 2023.
Kültürportali.gov.tr. Erişim tarihi: 5 Haziran 2023.
Gazete Trakya.com. 03 Kasım 2008. Kırklareli Seyfioğlu Tabyası’nın Dünü ve Bugünü Konuşuldu. Erişim: 06 Haziran 2023.
(https://kirklarelienvanteri.gov.tr/nigdeli-sehit-ethem-onbasi-aniti-317)