Sakarya Üniversitesi’nden Dr. Mert Ağaoğlu ve Hilal Değirmenci tarafından 19-20-21 Ekim 2018 tarihlerinde düzenlenen 10. Uluslararası Üsküdar Sempozyumu’nda sunulan tebliğe göre Üsküdar’da Cumhuriyet dönemine ulaşmayı başarmış 11 adet sıbyan mektebi mevcut. “Üsküdar Sıbyan Mektepleri ve Cumhuriyet Devrinde Geçirdikleri Tamirler” başlığını taşıyan makale mektepler hakkında şu bilgileri veriyor:
1) Mihrimah Sultan Sıbyan Mektebi
Mektep, Mihrimah Sultan Külliyesi’nin bir birimi olup, Üsküdar iskelesinin karşısında, Selman Ağa Çeşmesi sokakta yer almaktadır. Banîsi Mihrimah Sultan’dır. 1540-47 yılları arasında yaptırılan külliyenin, iki kısımdan oluşan sıbyan mektebinin ilk kısmı kubbeli revaklıdır. Burası yazlık dershane olarak kullanılmaktaydı. Buna eş büyüklükteki kubbeli mekân ise kışlık dershane kısmıdır. Yazlık kısım kare planlı olup, dört kemer üzerine düz köşe tromplara oturtulmuş bir kubbe ile örtülüdür. Kışlık kısma geçiş mermer söveli kemerli bir kapı ile sağlanır.
Sıbyan mektebi 1964 yılında, Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu kararıyla, ilave ve değişiklik yapılmamak şartıyla, çocuk kütüphanesi olarak kullanılması amacıyla MEB’e tahsis edilmiştir. 1966-67 yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edilerek, 1968 yılında çocuk kütüphanesi olarak hizmete açılmış. 2001 yılında İstanbul Rölöve ve Anıtlar Müdürlüğü’nün kararıyla mektepte basit onarım çalışmaları yapılmış ve 2002 yılında yeniden kütüphane olarak açılmıştır. Günümüzde hâlâ çocuk kütüphanesi olarak kullanılmaktadır.
2) Rüstem Paşa Sıbyan Mektebi
Mektep, Doğancılar Caddesi ile Hafız Ali Paşa sokağının kesiştiği köşede, İmrahor Camii karşısındadır. Banisi Rüstem Paşa’dır. Mektebin yapım tarihi ve mimarı tam olarak bilinmemekle birlikte 1551 yılında Mimar Sinan’a yaptırıldığı tahmin edilmektedir.
Kâgir olan yapı bir sıra küfeki kesme taş ve üç sıra tuğla dizisi şeklinde almaşık örgü tekniğinde inşa edilmiştir. Kuzey cepheden ahşap bir kapı ile mektebin bahçesine girilmektedir. Yapı toplamda on pencere ile aydınlanmaktadır. Mektebin tavanı ahşaptır. Ahşap tavan, kiremit kaplı kırma çatı ile örtülüdür.
1940’lı yıllarda Cumhuriyet Halk Partisi’nin bir şubesi, 1970’lerde Üsküdar Halkevi olarak kullanılan yapı, arkasındaki ahşap evin yanmasıyla oldukça harap bir hale gelmiş, Vakıflar Baş Müdürlüğü tarafından 1979 yılında restorasyon kararı verilmiştir. Bu tarihten sonra 2008 yılına kadar bir restorasyon kaydı bulunamayan yapının, 2008 yılında Divan Edebiyatı Vakfı’na tahsis edilmek üzere restore edilmesi kararlaştırılmıştır. Günümüzde hala Divan Edebiyatı Vakfı tarafından kullanılmaktadır.
3) Atik Valide Sultan Sıbyan Mektebi
Mektep, Kartal Baba Caddesi ve Valide İmareti sokağın kesiştiği köşededir. Banisi Nurbanu Valide Sultan II. Selim’in eşi, Sultan III. Murad’ın annesidir. Mimar Sinan yapısı olan bu mektep, Valide-i Atik Külliyesi’nin bir birimi olup 1583 tarihlidir.
Yapı kare planlıdır. İç kısımdan pandantiflere oturan kasnaksız bir kubbe ile örtülüdür. Mektebin girişi doğu cephesinde ahşap sundurmalıdır. Kuzey cephe hariç tüm cephelerde iki sıra halinde pencere açıklıkları bulunmaktadır. Sokak boyu uzanan kuzey cephe ise sağır bırakılmıştır.
1928 yılında mektep olarak yürüttüğü faaliyetine son verilerek Toptaşı Cezaevini koruyan Jandarma Bölüğüne tahsis edilmiştir. 700’lü yıllarda Feridun Ağa isimli bir kişi tarafından kütüphaneye çevrilen yapı uzun yıllar bu işlevini korumuş, sonrasında terkedilerek harap bir hale gelmiştir. 2013 yılında restorasyon raporu hazırlanan yapı, üzerinde yer alan bilgilendirme tabelasına göre, ilgili belediye tarafından 2018 yılında restore edilerek Hafızlar Derneği olarak kullanıma açılmıştır.
4) Mehmed Ağa (Kemeraltı) Sıbyan Mektebi
Mektep, Valide-i Atik Çeşmesi sokağının sol tarafında bulunmaktadır. Darüssaade Ağası Mehmed Ağa tarafından, Kemeraltı Camii ve çeşmesi ile birlikte, Sultan III. Murad döneminde, Davud Ağa’nın mimarbaşılığı sırasında 1589-90 tarihinde yaptırılmıştır.
Kare planlı olan yapı kesme taş tuğla ile almaşık örgü tekniğiyle inşa edilmiştir. Ahşap çatılıdır. Alt katında tuvalet ve bir oda bulunmaktadır. Buradan dik bir merdivenle dershaneye çıkılmaktadır. Dershanenin yanında küçük bir oda daha vardır. Yapıyla birlikte inşa edilen ve günümüze gelmeyen caminin altında bir kemer bulunmaktaydı.
Yapı günümüzde harap bir haldedir. Çatısı yıkılmış, dershane kısmı harap olmuştur. Alt katı depo olarak kullanılmaktadır. Yapının sadece Valide-i Atik Çeşmesi sokağa bakan cephesi harap bir halde ayaktadır. Herhangi bir restorasyon kaydı bulunamamıştır.
5) Çinili Sıbyan Mektebi
Mektep, Çinili Hamam Sokak ile Çavuşdere Caddesinin kesiştiği köşede bulunmaktadır. Çinili Külliyesinin birimlerinden biridir. Banisi Mahpeyker Kösem Sultan, I. Ahmed’in eşi; IV. Murad, Sultan İbrahim ve Şehzade Kasım’ın annesidir. 1642 yılında inşa edilmiştir.
Fevkanî olan yapı, avlu duvarında bulunan çeşmenin haznesi üstüne inşa edilmiştir. Kare planlı olup, kasnaksız bir kubbe ile örtülüdür. Etrafını bir avlu duvarı çevrelemekte ve iki girişi bulunmaktadır. Yapının batısından 15 basamaklı bir merdivenle dershane kısmına çıkılmaktadır.
1964 yılında restorasyon geçiren yapı, 1966 yılında çocuk kütüphanesi olarak hizmet vermeye başlamıştır. 1966 yılında bir onarım talebi daha söz konusudur. Günümüzde hâlâ çocuk kütüphanesi olarak kullanılan mektebin 2017 yılında hazırlanmış, rölöve, restitüsyon, restorasyon projesi bulunmaktadır.
6) Abdülbaki Efendi Sıbyan Mektebi
Mektep, Selvilik Caddesi üzerinde, Yeşilbaş Bayırı Sokakla keşistiği köşenin sağ tarafında, aynı isimle anılan caminin son cemaat yerinin önündedir. Yokuş üzerine inşa edildiğinden mektebin cadde üzerinde kalan kısmı tek kat, caminin avlusuna doğru inen kısmı iki katlı olarak inşa edilmiştir. Banisi Abdülbaki Efendi müderris olup yapım tarihi ihtilaflıdır.
Yapı Sultan IV. Mehmed döneminde, Meremmedci Mustafa Ağa’nın mimarbaşılığı sırasında inşa edilmiştir. Dikdörtgen planlı olup, fevkanîdir. Girişi caminin son cemaat yerinin karşısındadır. Cadde seviyesinden aşağı inen bir merdivenle buraya ulaşılır.
Geçirdiği onarımlar neticesinde özgün halini kaybetmiş, son olarak 2015 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restorasyonu yapılmıştır. Günümüzde caminin imamına tahsis edilmiş, meşruta olarak kullanılmaktadır.
7) Kapıağası Yakub Ağa Mektebi
Mektep, Eski Toptaşı Caddesi ve Dr. Fahri Atabey Caddelerinin arasında, Hasan Bey Sokağa cepheli olarak yer almaktadır. Dört tarafı yoldur. Banisi Yakup Ağa saray hareminde yetişerek 1679 yılında babüssaade ağası olmuştur. Yapıyı Sultan IV. Mehmed döneminde, Ahmed Ağa’nın mimarbaşılığı sırasında yaptırmıştır.
Fevkanî olan mektep, kare planlıdır. Düzgün kesme taşla inşa edilmiş ve tek kubbeyle örtülüdür. İki kapısı bulunan yapının, ana mekânına giren kapısının önünde kubbeli, işlemeli mermer sütunları olan bir revak bulunuyordu. Fakat bu kısım zamanla harap olmuş, işlemeli sütun ve sütun başlıklarından eser kalmamış, kubbeleri çökmüştür.
Mektebin 1969 yılında camiye dönüştürüldüğü düşünülmektedir. Yakınında bulunan Arakiyeciler Camii’nin tahrip olmasıyla cami ihtiyacını gidermek üzere, Divitçiler Camii ismiyle kullanılan yapıya minare, son cemaat yeri, vaaz kürsüsü ve minber eklenmiştir. Yapı 1998 yılında sıbyan mektebi olarak tescil edilmiş ve eklerinden arındırılarak özgün haline getirilmesine karar verilmiştir. 2008 yılında restore edilen yapı günümüzde Nil Eğitim ve Yardımlaşma Derneği binası olarak kullanılmaktadır.
8) Çavuşbaşı (Şehid Ahmed Paşa) Sıbyan Mektebi
Mektep, Valide-i Atik Mahallesi, Boybeyi Sokakta, Fenayi Ali Efendi Camii karşısındadır. Altındaki çeşme ile birlikte 1704 tarihinde Sultan III. Ahmed döneminde, Aydın, Adana beylerbeyliği ve Anadolu valiliği görevlerinde bulunan Türk Ahmed Paşa tarafından yaptırılmıştır. Mektebi yaptırdığı sırada çavuşbaşı olduğu için, mektep bu isimle de anılmaktadır.
Fevkanî olan mektep, dönemin en güzel örneklerinden olan bir çeşme üzerine, üç sıra tuğla – bir sıra kesme taş olmak üzere- almaşık örgü tekniğinde, kare planlı olarak inşa edilmiştir. Bir sofa, bir dershane ve bir muallim odasından ibarettir. Çeşmenin yanında bulunan kemerli kapıdan mektebin avlusuna çıkılmaktadır. Avluda tuvaletler ve üst kattaki dershaneye çıkmak için bir merdiven bulunmaktaydı.
Ancak 1940 yılında mektebin kapısı üzerinde bulunan tamir kitabesi ve merdiveni, yapı malzemesi olarak kullanılmak üzere bir şahıs tarafından tahrip edilmiştir. Mektep uzun yıllar bakımsız kalarak harap bir hale gelmiş, 1959 yılında İstanbul Belediyesi bu durumu Anıtlar Yüksek Kuruluna bildirerek, gereğinin yapılmasını istemiştir. 1988’de restorasyonun Vakıflar Genel Müdürlüğü’nce yapılmasına karar verilmiştir. Geçen bu süreçte yapı daha da harap bir hale gelerek, sadece batı cephesiyle ayakta kalabilmiştir. 1994 yılında restorasyon projesi onaylanan mektebin onarım çalışmaları başlamış ancak projedeki yetersizlikler nedeniyle çalışma durdurulmuştur. 2013 yılında restorasyon projesi düzeltilerek onaylanmış, 2016 yılında restorasyonu tamamlanarak İftah İslamî İlimler Akademisi’ne tahsis edilmiştir. Günümüzde hâlâ bu kurum tarafından kullanılmaktadır.
9) Valide-i Cedid Sıbyan Mektebi
Mektep, Balaban Caddesinde, Valide-i Cedid Camii’nin bu caddeye açılan kemerli girişinin üzerindedir. Külliye ile birlikte 1708-11 tarihleri arasında Kayserili Mehmed Ağa tarafından inşa edilmiştir. Banisi Gülnuş Emetullah Valide Sultan, IV. Mehmed’in baş hasekisidir.
Yapı dikdörtgen planlı olup, taş ve tuğla malzemeden almaşık örgü tekniğiyle inşa edilmiştir. Biri daha basık olmak üzere iki tonozla örtülü olan, dik bir taş merdivenle çıkılan mektep, iki oda ve bir heladan ibarettir. 2005 yılında restitüsyon raporu hazırlanan yapı, o tarihlerde imam lojmanı olarak kullanılmaktaydı. Günümüzde caminin Kur’an kursu olarak hizmet vermektedir.
10) Selimiye Sıbyan Mektebi
Mektep, Selimiye Kışla Caddesi ve Şerif Kuyusu sokağın kesiştiği köşededir. Banisi III. Selim, Üsküdar’da kendi adına bir külliye ve kışla yaptırmıştır. Yapı, İbrahim Kâmî Ağa’nın mimarbaşılığı döneminde, külliyenin bir birimi olarak 1802-1805 yılları arasında diğer yapılarla birlikte inşa edilmiştir.
Fevkanî olan yapı dikdörtgen planlıdır. Alt kısmı düzgün kesme taş, üst kısmı ahşap malzemeyle inşa edilmiştir. İki girişi bulunan mektebin üzerinde herhangi bir kitabe yoktur. Uzun yıllar mektep olarak kullanıldıktan sonra 1915 yılında karakol olarak hizmet vermiştir.
2008 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından Kültür ve Turizm Bakanlığı’na tahsis edilen yapı, Selimiye Halk ve Çocuk Kütüphanesi olarak kullanılmıştır. 2011 yılında basit onarımlar geçiren yapı, günümüzde çocuk kütüphanesi olarak hizmet vermeye devam etmektedir.
11) II. Mahmud (Beylerbeyi) Sıbyan Mektebi
Mektep, Beylerbeyi Hamid-i Evvel külliyesi içinde yer almaktadır. I. Abdülhamid 1778 yılında camiyi inşa ettirdiğinde son cemaat yerinin üzerinde bulunan mektep, II. Mahmud döneminde bu kısma hünkâr mahfili eklenmesi sebebiyle son cemaat yerinden mahfile giden bir geçit olarak kalmıştır. 1820 yılında II. Mahmud tarafından Ali Rıza Ağa’nın mimarbaşılığı döneminde, caminin güney batısına muvakkithane ile birlikte yeni bir sıbyan mektebi inşa edilmiştir.
Yapı fevkanîdir. Muvakkithane ve dershanenin dâhil olduğu kuzey cephesi mermerden yapılmış ve daire formludur. Güney cephesi ise dikdörtgen planlı olup, bir sıra kesme taş, iki sıra tuğla dizilimiyle almaşık örgü tekniğinde inşa edilmiştir. Alt katında bir oda ve bir salon, üst katta ise bir dershane ve biri küçük olmak üzere üç oda mevcuttur. Yapı günümüzde Türkiye Gençlik STK’ları Platformu binası olarak kullanılmaktadır.