Sultan Beşinci Murad’ın tek oğlu Şehzade Mehmed Selâhaddin Efendi’den geriye kalan hatırat, mektup ve evraklar Prof. Dr. Edhem Eldem’in çabalarıyla kitap haline getirildi.
Serinin ilk cildi “V. Murad’ın Oğlu Selahaddin Efendi’nin Evrak ve Yazıları: V. Murad ile Cleanthi Scalieri” adıyla Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından Eylül ayı içinde ilk baskısını yaptı. Edhem Eldem’in ayrıntılı giriş yazısı, açıklama ve yorumlarla yayına hazırladığı kitap yakın dönem tarihimiz açısından kıymetli bilgi ve belgeler ihtiva ediyor.
Şehzade Selahaddin Efendi (1861-1915), 1876 yılında üç ay ve üç gün saltanat sürmüş 33. Osmanlı padişahı V. Murad’ın tek oğludur. Babasının tahttan indirilmesinden sonra, henüz 15 yaşındayken ailenin diğer fertleri ve hane halkıyla birlikte gözetim altında yaşamak mecburiyetinde kalmıştır. V. Murad’ın 1904’teki ölümüne kadar süren 28 yıllık bu tecrit boyunca Selahaddin Efendi, zamanının önemli bir kısmını anı, düşünce ve duygularını kaleme almaya ayırmış.
Kitaptan anladığımız kadarıyla 28 yıllık hapis hayatı Selahaddin Efendi’yi yazmaya ve toplamaya sevk etmiştir. Edhem Eldem’in açıklamalarına göre Selahaddin Efendi’den kalan birbirinden farklı malzemelerin bulunduğu bu devasa arşivi tanzim etmek oldukça zorlayıcı olmuş. Buna mukabil mevcut malzemeyi üç başlık altında toplamak mümkün görünüyor:
1. Yazar tarafından kaleme alınan hatırat niteliğindeki yazılar. Bunların içinde tiyatro denemeleri, hikayeler ve felsefi yazılar bulunmakta.
2. Selahaddin Efendi’nin toplayıp defterler yapıştırdığı evrak ve mektuplardan oluşmakta.
3. Günlük niteliğinde kronolojik olarak tutulan notlar.
Edhem Eldem bu kabarık ve birbirinden farklı türlerden meydana gelen malzemenin tek kitapta toplanmasının imkansızlığını vurgulayarak kitabın ilk cildinde Selahaddin Efendi’nin “Hame-i Müptedi” (Tecrübesiz veya Acemi Kalem) ve “Sada-yı Mahpus” (Hapisteki Ses) başlıkları altında toplanan yazıların 7. cildinin ilk yarısını oluşturan malzemeyi okurla paylaşıyor.
Selahaddin Efendi’nin “İhtimam” (Özen veya Dikkat) adını verdiği bu kısım babası Sultam V. Murad ile dostu mason Cleanthi Scalieri arasındaki yazışmaların kaydından ibarettir. Metinden anlaşıldığı kadarıyla Scalieri Murad’ı şehzadeliği döneminde masonlukla tanıştırmış, onunla yakınlık kesp etmiş, tahtan indirildikten sonra da onu korumaya çalışmıştır. Dolayısıyla söz konusu yazışmalar Osmanlı tarihinin kör noktalarından birine ışık tutmaktadır.
Selahaddin Efendi’nin notlarına genel olarak memnuniyetsizlik, üzüntü, hayal kırıklığı, intikam ve hatta nefret duyguları hakimdir. Tahtan uzaklaştırılan bir babanın oğlu olduğu ve uzun yıllar boyunca hapis hayatı yaşamak zorunda kaldığı düşününce bu durum oldukça anlaşılır bir durum.
Osmanlı hanedanından bir şehzadenin kişisel arşivinin tarihçilerin istifadesine sunulması oldukça kıymetli bir hizmet. Malzemenin bütününü tanıtıp dönemin genel bir değerlendirmesini yaparak belgeleri yayına hazırlayan Prof. Dr. Edhem Eldem her türlü takdiri hak ediyor. Ancak gönül isterdi ki bu kıymetli çalışamaya ideolojik yorumların gölgesi düşmesin. Zira Boğaziçi Üniversitesi Tarih Bölümü’nde öğretim üyesi olan Edhem Eldem II. Abdülhamid dönemini değerlendirirken resmi ideolojinin perspektifini aşamıyor.
Serinin diğer ciltlerinin çalışmaları devam ediyor. Umarız ki bu önemli arşivin tamamı en kısa zamanda gün yüzüne çıkar.
Hazırlayan: Nihan Su