Dijital kütüphaneler ve arşivlerin izini sürüyor Dijital Mevkute Platformu (DMP)

İnternetin hayatın her sahasında kullanılmasıyla birlikte kitapların, dergilerin ve temel kaynakların dijital ortama aktarılması da büyük önem arz ediyor. Nadide elyazmaların, özel koleksiyonların ve arşiv belgelerinin dijitalleştirilmesi hem bu eserleri korumak hem de araştırmacıların ulaşımını kolaylaştırmak adına büyük bir hizmet. Bu amaçla kütüphaneler hummalı bir çalışma içinde. Dijital alana aktarılan kaynakların sayısı gün geçtikçe artıyor. En eski dijital kütüphane1971 yılında kurulan Gutenberg Projesi’dir. Gönüllü ekipler tarafından yürütülen bu çalışma sayesinde 57 bini aşkın telif süresi geçmiş eser erişime açılmış.

Peki, her geçen gün dijital ortamda erişime açılan kitap, dergi, fotoğraf arşivleri, elyazmaları, özel koleksiyonlar ve arşivlerden nasıl haberdar olacağız? Bunlara nasıl ulaşacağız? Sizleri bu işi bizim adımıza başarılı bir şekilde yapan bir siteden haberdar etmek istiyoruz: Dijital Mevkute Platformu (DMP). Site Cumhurbaşkanlığı desteği ile açık erişime açılan kültürel mirastan haberdar etmek amacıyla kurulmuş. Dijital Mevkute Platformu (DMP) Twitter hesabı üzerinden bizleri yeni gelişmelerden haberdar ediyor ve siteye gittiğinizde de sizi konuyla ilgili ayrıntılı bir yazı karşılıyor.

Yüksek kaliteli dijital nüshalar oluşmanın yöntemleri nelerdir? Bu iş için nasıl bir teknik alt yapı gerekir? Bu alanda hangi yazılımlar kullanılır? Elyazmalarının dijitalleştirilmesinde nelere dikkat edilmesi gerekir? Bu süreçte eser zarar görür mü? Hasarlı sayfalar için neler yapılması gerekir? Dijital arşivlerde otomatik çeviri mümkün mü? Bu sorularınızı da cevaplıyor site. Ayrıca dijitalleşme sürecinin başlangıcı ve gelişimi, açık erişim politikaları, farklı deneyimleri ve özel çalışmalar hakkında da bilgi sahibi olabiliyorsunuz Şeyma Özin’in sitedeki yazıları sayesinde. Mevkute Platformu (DMP) blog sitesini merak edenlere adresini verelim (https://dijitalmevkuteplatformu.org/) ve sitenin bizi haberdar ettiği önemli kaynaklardan bazılarını sizinle paylaşalım:

1. Bratislava Üniversitesi Bašagić İslam Yazmaları Dijital Koleksiyonu Yugoslavya’nın dağılması ile sonuçlanan savaşlar sırasında (1991-2001) Saraybosna’daki Şarkiyat Enstitüsü Kütüphanesinin yakılması sonucu Balkanlardaki Osmanlı ve İslam eserleriyle ilgili koleksiyonların büyük kısmı tahrip olmuştu. Slovakya’nın başkeni Bratislava’da bulunan Bratislava Üniversitesi Kütüphanesi, kültürel miras aktarımı konusunda bu tahribatın açtığı yarayı büyük ölçüde kapatacak bir koleksiyonu, 1870 ve 1934 yılları arasında yaşayan Bosna Hersek doğumlu Safvet Beg Bašagić’in, Osmanlı ve İslam elyazmaları ve taşbaskılarından oluşan koleksiyonunu, dijital ortama aktardı. Koleksiyon Arapça, Farsça ve Türkçe eserlerle Arap alfabesiyle yazılmış nadir Sırp ve Hırvatça metinleri de içeriyor. Koleksiyona erişim için: http://digitalna.kniznica.info/page/basagic-collection

2. Özyeğin Üniversitesi Tefrika Roman Tarihi Veritabanı TÜBİTAK tarafından desteklenen ve yürütücülük görevini Yrd. Doç. Dr. Ali Serdar’ın üstlendiği Türk Edebiyatında Tefrika Roman Tarihi projesi, 1928 yılına kadar Arap alfabesiyle basılan 300 süreli yayını tarayarak bu gazete ve dergilerde yayımlanan tefrika romanları tespit edip dijital ortama aktardı. Projede, bulunan tefrika romanlardan telif hakkı olmayanların tam metinleri, hâlâ telif hakları bulunan tefrika romanların ise ilk ve son tefrikalarına yer verildi. Ayrıca bulunan çeviri tefrika romanların da ilk ve son tefrikaları yayımlanmıştır. Türk Edebiyatında Tefrika Roman Tarihi koleksiyonlarına erişmek için: https://bit.ly/2T2lZq1

3. Harvard Kütüphanesi İslam Mirası Projesi dijital koleksiyonları Harvard’ın kütüphaneleri ve müzelerinde yer alıp yayınlanmış metinler ve haritalardan oluşan İslam elyazmaları dijital koleksiyonunda, 10. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar verilmiş eserler yer alıyor. Tasavvuf, tarih, coğrafya, hukuk ve astronomi, matematik, tıp, şiir ve edebiyat, mantık ve felsefe, hat sanatı, sözlükler ve dil bilgisi, biyografiler ve otobiyografik çalışmaları muhteva eden 813 dijital kopyanın aslı, Suudi Arabistan, Kuzey Afrika, Mısır, Suriye, Lübnan, Filistin, İran, Irak, Türkiye ve Güney, Güneydoğu ve Orta Asya gibi, İslamiyetin hakim olduğu dünyanın çok çeşitli bölgelerinden geliyor. Koleksiyonda yer alan eserlerin bir kısmının İstanbul, Matbaa-i Amire basımı olması da bizler için dikkat çekici. Dijital kopyaların çözünürlük kalitesi de oldukça iyi durumda. Harvard Kütüphanesi İslam Mirası Projesi Dijital Koleksiyonlarını incelemek için: http://curiosity.lib.harvard.edu/ihp/catalog?q=%2A&search_field=all_fields

4. Penn Kütüphanesi dijitalleştirilmiş elyazmaları koleksiyonu Pennsylvania Üniversitesine (University of Pennsylvania) bağlı Penn Kütüphanesinin (Penn Libraries) özgün koleksiyonlarından oluşan ve kültürel miras kurumlarıyla gerçekleştirilen işbirliğinden elde edilen öğretim, araştırma ve keşif için birincil kaynak materyaller içeren Penn dijital koleksiyonları; resimler, metinler, ses dosyaları, bibliyografik veri tabanları, kataloglar ve multimedya kaynaklarına erişim sağlıyor. DijitalPenn koleksiyonları, Penn’in dijital kütüphane altyapısı çerçevesinde “yaşam döngüsü” yönetiminden ve içeriğin koordine edilmesinden sorumlu küratörler tarafından yönetiliyor. Kütüphanenin dijital ortama aktardığı elyazmaları içerisinde 79 adet Arapça ve 20 adet Farsça seçkin eser bulunuyor. Bu müstesna İslam elyazmalarını görüntülemek isterseniz uPenn dijital koleksiyonu için: http://dla.library.upenn.edu/dla/medren/browse.html?browse=language_facet& adresini ziyaret edebilirsiniz.

5. Sakıp Sabancı Müzesi dijital koleksiyonlarında Emirgan arşivi Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi Emirgân arşivi, 1900’ların başından itibaren Emirgân ve çevresinin fotoğraflarını kapsıyor. Günlük yaşam, vapurlar, sahil sarayları, ahşap konakları gösteren fotoğraflar 20. yüzyılda bir Boğaz köyünü ayrıntılarıyla belgeliyor. Sakıp Sabancı Müzesi dijital koleksiyonlarında yer alan Emirgan arşivi için http://digitalssm.org/digital/collection/emirgan adresini ziyaret edebilirsiniz.

6. Arap Resim Vakfı, Ortadoğu koleksiyonu 1997’de kar amacı gütmeyen kuruluş olarak Beyrut’ta tesis edilen Arap Resim Vakfı; Ortadoğu, Kuzey Afrika ve Arap diasporasından fotoğrafların toplanması, korunması ve dijitalleştirilmesi için çalışıyor. Arap Resim Vakfının fotoğraf koleksiyonu, 500 binin üzerindeki içeriğiyle 19. yüzyılın ortasından günümüze kadar tarihleniyor. Vakıfla işbirliği halinde çalışan sanatçılar, film yapımcıları, yazarlar ve akademisyenlerin katkılarıyla dinamik bir yapıda olan Arap Resim Vakfı koleksiyonları; yalnızca bölgedeki fotoğrafçılık tarihini göstermekle kalmayıp aynı zamanda sosyal, ekonomik, politik ve kültürel bağlamları içinde farklı fotoğraf uygulamaları zenginliğinin görünür kılınmasını da kolaylaştırıyor. Siteye ulaşmak için: http://arabimagefoundation.com/listEntityFront?page=CollectionEntity_view&entityName=CollectionEntity

7. Getty Enstitüsü 6000 Osmanlı dönemi fotoğrafını dijitalleştirdi Getty Araştırma Enstitüsü, Osmanlı dönemine ait 6000 fotoğrafı, sitesi üzerinden indirilebilir biçimde erişime sundu. 1980 yılındaki Türkiye seyahati esnasında, koleksiyonuna 19. ve 20. yüzyıl Osmanlı dönemine ait 6000 fotoğraf katan Fransız Pierre de Gigord’un arşivi, Getty Araştırma Enstitüsünün dijital koleksiyon çalışmaları kapsamında dijitalleştirildi. Siteye ulaşmak için: https://blogs.getty.edu/iris/ottoman-era-photographs-take-on-new-meaning-in-their-digital-life/ https://rosettaapp.getty.edu//delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE2290218

8. Avustralya dijital arşivlerinde Çanakkale Cephesi fotoğraf koleksiyonları Birinci Dünya Savaşı’nın ikinci yılında, Osmanlı İmparatorluğu’na karşı savaşan Büyük Britanya’nın teşvikiyle Avustralya ve Yeni Zelanda’da ANZAC adıyla kurulan kolordu, müttefiklerin safında Osmanlı’ya karşı savaştı. “Savaşta ölen Avustralyalılar’ın fedakarlığını anmak ve Avustralyalılar’ın Avustralya savaş deneyimini ve bunun Avustralya toplumu üzerindeki kalıcı etkisini hatırlamalarına, yorumlamalarına ve anlamalarına yardımcı olmak” maksadıyla müze envanterini ve geniş bir arşivi dijitalleştiren Australian War Memorial sitesinde I.Dünya Savaşı ve Osmanlı toprakları üzerindeki savaş deneyimi üzerine de fotoğraf ve kayıtlar bulunuyor. Siteye ulaşmak için: https://www.awm.gov.au/advanced-search?collection=true&facet_type=Photograph&facet_related_conflict_sort=8%3AFirst%20World%20War%2C%201914-1918&facet_related_places=Middle%20East%3A%20Ottoman%20Empire%2C%20Turkey%2C%20Dardanelles%2C%20Gallipoli

8. Bulgaristan Etnografya Arşivinden 10 bin fotoğraf dijitalleştirildi Bulgaristan’ın başkenti Sofya’daki Etnografya Arşivi, bu teçhizattan yoksun olarak çürümeye mahkum durumdaydı. Bulgaristan’ın en eski belgelerini taşıyan bu arşivde fotoğraflar, yazılı belgeler, negatif filmler ve çeşitli dosyalar bulunuyordu. Bulgaristan Etnografya Arşivinden 10 bin fotoğraf, Profesör Rachko Popov ve İngiliz Kütüphanesi Etnografya Enstitüsü tarafından fonlanan 15,086 Euro bütçe ile dijitalleştirilerek kapsamlı korumaya alındı. Bulgaristan Etnografya Arşivi uhdesindeki 19. ve 20. yüzyıl tarihli fotoğrafları dijitalleştirmeye odaklanan bu proje ile sanayi öncesi Bulgar toplumunun gelenekleri ve folklorü de dijital korumaya alındı ve paylaşıma açıldı. Bulgaristan Etnografya Arşivinin dijitalleştirilmiş fotoğraf koleksiyonunu incelemek için https://eap.bl.uk/project/EAP103/search?page=1&f%5B0%5D=ss_content_type%3APhotograph adresini ziyaret edebilirsiniz.

9. Beş yüz yıllık birikimini ücretsiz erişime açan Vatikan Kütüphanesinin dijital koleksiyonları 5. yüzyılda Papa V. Nicholas tarafından kurulan Vatikan Kütüphanesi, sayısı 1.1 milyonu bulan koleksiyonu ile dünyanın en köklü kütüphanelerinden biri. Yahudilik ve İslam tarihiyle de ilgili materyaller içeren kütüphanenin arşivi, küresel kültürel mirasın önemli taşıyıcılarından olmakla beraber kütüphane arşivlerine fiziki olarak yalnızca özel izinle erişilebiliyor. 2010 yılında kütüphane, yüksek çözünürlükte uzun süreli koruma ve çevrimiçi ücretsiz kütüphane amaçlarına odaklanarak dijitalleşme projesini başlattı. Küresel bilgi teknolojileri konusunda hizmet sunan Japonya merkezli NTT Data, 2014 yılında Vatikan Apostolik Kütüphanesinin dijitalleşme projesinin iştirakçisi olarak elyazması dijitalleştirme projesi üzerinde çalışmaya başladı. 82 bin örnek ve 41 milyon sayfa envanteri dijital olarak arşivlemeyi başaran NTT Data, dünya çapında bilginin yayılması ve korunması için önemli bir işe imza attı. Vatikan Kütüphanesi dijitalleştirme projesi DigiVatLib, çoğunluğu Orta Çağ ve Hümanistik döneme ait 82 bin materyali içeriyor. Vatikan Kütüphanesi dijital koleksiyonlarında keşfe çıkmak için https://digi.vatlib.it/ adresini ziyaret edebilir, Türkçe elyazmaları için doğrudan https://digi.vatlib.it/mss/Vat.turc adresini tıklayabilirsiniz.

10. BnF ve İngiliz Kütüphanesi uhdesindeki sekiz yüz elyazmasına erişim Bibliothèque nationale de France ve British Library, 8. yüzyıldan 12. yüzyıla kadar 800 Ortaçağ elyazmasının dikkat çekici bir koleksiyonunun dijitalleştirilmesi, bilimsel kataloglanması ve değerlendirilmesi konusunda ortaklıklar kurdu. İki kütüphanenin işbirliğinin neticesinde projelendirilen “Fransa ve İngiltere: 700 ila 1200 arası Ortaçağ elyazmaları” sitesi, BnF ve İngiliz Kütüphanesi uhdesindeki sekiz yüz elyazmasına erişim sunuyor. Her iki kütüphane de dünyadaki en büyük Ortaçağ elyazmaları koleksiyonuna sahip. “Fransa ve İngiltere: 700 ila 1200 arası Ortaçağ elyazmaları”na erişim için ziyaret edeceğiniz adres: https://manuscrits-france-angleterre.org/polonsky/fr/content/accueil-fr

11. Umman Kültür Mirası ve Kültür Bakanlığı, araştırmacılar için 4 bin elyazmasını dijitalleştirdi Elyazmaları hadisleri, içtihatları, tarihi, edebiyatı, astronomi, tıp ve deniz bilimlerini kapsıyor. Siteye erişim için: https://manuscripts.mhc.gov.om/ar/

12. Basra Körfezi Dijital Arşivi Britanya Ulusal Arşivi ve Birleşik Arap Emirlikleri Ulusal Arşivi işbirliği ile 2017 yılında çalışmaları başlayan Basra Körfezi Dijital Arşivi, Arap yarımadasının zengin, ilgi çekici ve karmaşık tarihinin öyküsünü taşıyan kültürel materyal ve belgeleri korumak ve paylaşmak için oluşturulmuş dijital bir veritabanı. İki asrı kapsayan içeriğiyle Basra Körfezi Dijital Arşivi, daha önce kamuoyu tarafından görülmemiş materyalleri internet kullanıcılarının erişimine açarak geçmişe nitelikli bir bakış sunmayı amaçlıyor. Dijital arşiv, dönemine yön veren liderler ve hükümetlerden mektuplar, notlar, transkriptler, fotoğraflar ve resmi yazışmalar içeriyor. Basra Körfezi Dijital Arşivi, herkese tarafından kullanılabilir olmak için içeriğe tam erişimi ücretsiz sağlıyor ve Arapça ve İngilizce olmak üzere iki dilli açıklamaları olan materyalleri öğrenci, araştırmacı, akademisyen yahut “meraklı” olan herkesin istifadesine www.agda.ee üzerinden sunuyor!

13. Dijital koleksiyonlarda İran devrimi dönem dergileri Dergilerin tamamını görüntülemek için ziyaret edebileceğiniz adres: https://www.library.manchester.ac.uk/search-resources/manchester-digital-collections/digitisation-services/projects/nashriyah-digital-iranian-history/iran-and-the-1979-revolution/

14. 10 bin Arapça kitap dijitalleştirildi Arapça Çevrimiçi Koleksiyonları Projesi (Arabic Collections Online), 6 bin konu başlığı altında ücretsiz 10 bin Arapça e-kitabı ücretsiz olarak görüntülememizi sağlıyor. Abu Dhabi New York Üniversitesi ve eğitimdeki yeniliklerin desteklenmesi, demokratik katılım ve uluslararası barışı güçlendirme amacıyla faaliyet gösteren New York Carnegie Şirketi ve Arcadia‘dan 1.34 Milyon Dolarlık bağış ile hayata geçirilen bu kitlesel sayısallaştırma projesi; New York Üniversitesi ve ortak kurumların kütüphane koleksiyonlarından 2020 yılının sonuna kadar 25 bin hacme ulaşmayı hedefliyor. 2002’den beri dünya çapındaki projelere 500 milyon dolardan fazla hibe sağlayan Arcadia, kültürel mirası ve çevreyi koruyan bilimsel kuruluşları ve ayrıca açık erişimi teşvik eden projeleri de destekliyor ve üretilen tüm malzemelerin çevrimiçi olarak ücretsiz sunulması koşuluyla hibe sağlıyor. Arapça neşredilmiş eski kitapların çoğunun baskısı tükenmiş durumda ve elde olanlar da zaman neticesinde tahrife uğramış bulunuyor. Arapça Çevrimiçi Koleksiyonları, tüm bu içeriğin gelecek nesiller için dijital olarak kaydedilmesini sağlamayı amaçlıyor. Eserler hem internet tarayıcısı üzerinden görüntülenebiliyor hem de eserlere PDF formatında yüksek çözünürlüklü olarak erişilebiliyor. Bu sayede hem e-kitap okuyucu ile hem de masaüstünden eserleri görüntülemek mümkün. Koleksiyona erişim için http://dlib.nyu.edu/aco/ adresini ziyaret edebilirsiniz.

15. Bonn Üniversitesi Osmanlı Dergileri Dijital Koleksiyonları Bonn Üniversitesi, orijinal ismiyle Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn; Osmanlı ve erken Cumhuriyet döneminde yayımlanmış 11 dergimize ait tüm veriyi dijitalleştirerek ücretsiz ve yüksek çözünürlüklü olarak erişime açtı. Kendi kültür mirasımızdan izler taşıyan bu dergilerden 1870-1873 yılları arasında Fransızca ve Rumca dillerinde çıkarılan ve üç haftada bir neşredilen ilk mizah dergisi Diyojen’e, 1876-79 yılları arasında Genç Osmanlılar’ın çıkarmış olduğu Muharrir gazetesine, 1908 yılında kendi ifadeleriyle hanımlara mahsus olmak üzere haftada bir neşredilen Demet dergisine, Cumhuriyet’in kuruluşunun ikinci yıl dönümünde yayın hayatına başlayan ve yalnızca on iki sayı çıkarılabilen Anadolu Mecmuası’na, 1909-14 yılları arasında basılmış ve yayın hayatı süresince toplam 100 sayı yapmış resimli dergi Şehbal’in 84 sayısına, pazartesi ve perşembe günleri neşrolunan mizah dergisi Aydede’ye, çarşamba cumartesi günleri neşrolunan ve 1908 ile 1936 gibi uzun bir dönem yayına devam eden Karagöz dergisinin muhtelif sayılarına, “edebi, siyasi, milletperver Türk mizah gazetesi” Güleryüz’ün 1921 yılına ait bir sayısına, Filibeli Ahmet Hilmi’nin 1910-11 yılları arasında çıkardığı Hikmet dergisine, 1932-35 yılları arasında çıkan aylık fikir dergisi Kadro’ya ve 1948 İstanbul basımlı olup latin harfleri ile basılmış olan “siyasi hoşsohbet gazete” Aydede’ye Bonn Üniversitesi dijital kütüphanesinden bakabilirsiniz. Bonn Üniversitesi dijital kütüphanesi: http://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbn/nav/classification/3085789

16. Wellcome Kütüphanesi İslam Tıbbı Dijital Koleksiyonu Londra’da bulunan Wellcome Kütüphanesinin İslam Elyazmaları Koleksiyonunda, aralarında İbn-i Sina, İbn Al-Quff ve İbn Nefis (pulmoner dolaşım ile birlikte kılcal damar ve koroner dolaşımları da ilk keşfeden kişi olmasıyla tanınmıştır) gibi tıp tarihinde çok mühim yerleri olan hekimlerin eserleri de olmak üzere yaklaşık 1000 el yazması kitap ve fragman bulunuyor. Koleksiyonun önemli bir bölümü çevrimiçi olarak, yüksek kaliteli dijital görüntülerle sunuluyor ve eserleri indirme imkanı da mevcut. Koleksiyonun dijitale aktarılması, sürecinde Bibliotheca Alexandrina, Wellcome Kütüphanesi ve King’s College London birlikte çalışmış; JISC İslami Çalışmalar Programının finansmanı sağlaması da süreci hızlandırmış. Eserler, Wellcome Kütüphanesinin 12.000 ciltlik Asya El Yazmaları Koleksiyonunun bir parçasını oluşturuyor. Asya Elyazmaları Koleksiyonunun içindeki İslam Elyazmaları Koleksiyonu arasında Arapça ve Farsça yazmalar ve kitaplar ile küçük bir Osmanlı elyazması ve Türkçe kitap koleksiyonu bulunuyor. Bu koleksiyonların özü, Güney İspanya’dan Güney ve Güneydoğu Asya’ya uzanan İslam coğrafyasında neşredilmiş klasik tıp eserlerine dair mirasın korunması amacını taşıyor. Çevrimiçi erişim için http://wamcp.bibalex.org/ adresini ziyaret edebilirsiniz.

17. Dede Korkut kitabı Almanya Dresden Kütüphanesi tarafından dijitalleştirildi UNESCO Somut Olmayan Kültür Mirası Listesi'nde yer alan Dede Korkut kitabının Dresden nüshası, oldukça iyi korunmuş durumda. Esere ulaşmak için: https://digital.slub-dresden.de/en/workview/dlf/10013/1/0/

18. 13. yüzyıla tarihlenen bir Endülüs Kur'an-ı Kerimi 13. yüzyıla tarihlenen Endülüs Kur'an-ı Kerim'inin dijital kopyası İngiliz Kütüphanesi üzerinden görüntülenebiliyor. https://bit.ly/2JYmcIK

19. Unutulmuş Miras: Avrupa avangard sanatı dijital koleksiyonu Avrupa Komisyonunun kültür ve görsel-işitsel sektörlere destek için çerçeve programı Creative Europe; Varşova Arton Vakfı, Belçikalı Luca Sanat Okulu, Hırvatistan UzF – Fotoğraf Ofisi, Estonya Kumu Sanat Müzesi ve Alman kolektif tasarım ve ar-ge oluşumu www.pluralnet.de ile işbirliği yaparak Forgotten Heritage (Unutulmuş Miras) projesini hayata geçirdi. Koleksiyona ulaşmak için: https://www.forgottenheritage.eu/artists

20. David Rumsey’e ait 91 bin tarihî harita David Rumsey’e ait 91 bin tarihî harita indirilebilir biçimde dijitalleştirildi. Dijitalleştirme işlemi 1996’da başlayan ve güncel olarak 91 binden fazla öge içeren site, en iyi optik ekipman ve dijital tarayıcıların en ileri görüntüleme teknolojisini, en iyi görüntü işleme yazılımını ve dijital görüntülerin güvenilir bir biçimde uzun süreli depolanmasını birlikte sunuyor. Koleksiyona ulaşmak için: https://www.davidrumsey.com/ Hazırlayan: Munise Şimşek