Tarihin renkli eğlencesi: Topaçlar

Bilgisayar oyunlarından önce topaçlar vardı. Topaç çevirmek marifet gerektiren bir oyundu. Eskiden çocuklar kim daha güzel topaç çeviriyor diye kendi aralarında yarışırdı.

Yapılan araştırmalarda Türkiye’nin değişik bölgelerinde farklı isimler adı altında on sekiz çeşit topaç oyununa rastlanılmış, bu oyunların kuralları bölgelere göre farklılık göstermiştir. Türkiye’de topaç oyunu; “atmar, atmir, ayı, azgan, bozanak, cekceki, cırla, çıttır, cızdıran, coz, çevirgeç, deerme, değirme, deneme, develeme, deveme, doma, döndürgeç, faka, feşel, fıça, fıçı, fıçça, fırça, fırfır, fırfıra, fırfırıh, fırfırık, fırfıry, fırık, fırılak, fırıldak, fırıncak, fırındak, fırıştak, fırlaka,fırla, fırlak, fırteleş, fırna, ficce, fiççe, fitçe, firman, gatır, gaak, gernek, girlengiç, gabak, hadak, hol, hortlu, istiban, iştifan, katır, kazak, kırgış, kırıştak, kirildek, kirildik, kirman, kobak, köçek, koynuk, köçek, köşek, küsse, matak, maymun” gibi isimler alır.

Topacın yüzlerce farklı adı olduğu söylenir. “Tölek, fırdöndü, fırıştak, develeme, maymun, mozaik, atma, kırlangıç, havuç, meşe, dolama, düyeme ve dereme” en çok kullanılan isimlerdir.

Topaçlar türlerine göre üçe ayrılırdı: “Hacı leylek” uzun bir topaçtır ve diğerlerinin arasında en kuvvetlisidir. Hem kendi etrafında hem de diğer topaçların etrafında döner.

“Pamuk” ise orta boyda bir topaç olmasına rağmen en hızlı dönen topaçtır. Dönerken yerinde sabit durur. “Tartor” dönerken zıplayan bir topaçtır, oldukça yavaş döner.

Topaç yapımında 6-6 cm çapında kuru setr ağaç, testere, zımpara, bıçak, keser gibi araç ve gereçler kullanılır. Ağacın ucu keserle aşağı doğru inceltilerek açılır. Sonra uç kısmı bıçakla çok ince olmamak kaydıyla sivriltilir.

Pürüzleri ince bıçakla, sonra da zımpara ile düzeltilir. Testere ile inceltilmeye başlanan kısımdan kesilir. Pürüzleri bıçak ve zımpara ile düzeltilir. Ucuna başı yumru olan çivilerden çakılır. Bu çivi topacın iyi dönmesi ve yıpranmamasını sağlar. Topacın üzeri çocuklar tarafından çeşitli renklerde boyanır ve topaç hazır hâle gelir.


 

Nasıl oynanır?

İp (Kırnap, Kendir): 80 cm uzunluğunda ip kesilir ve bir ucuna sağ elin orta parmağı girecek şekilde ilmik atılır.

Topaca sarılacak ipin ucuna ilmik yapılır ve bu ilmik sağ elin orta parmağına geçirilir. Sol ele topaç alınır ve sol ellin başparmağıyla ipin ucunu biraz geriden tutup sağ elin parmaklarıyla topacın çivili kısmından başlayarak ip topaca sarılır. İp sarıldıktan sonra topaç sağ ele alınır. Başparmak çivili kısmı tutarken diğer dört parmak da bitişik bir şekilde topacın ağaç kısmını tutar.

Topaç oyununda iki türlü atış vardır: Kol havaya kaldırılıp başın gerisine götürüldükten sonra hızla ileriye uzatılarak topacın yere dik biçimde atılır. Kol, bel hizasından geriye götürülüp hızla ileriye uzatılırken topacın yere paralel biçimde atılır. Bu atış daha çok kızlar tarafından tercih edildiğinden “kız atışı” adı da verilir.

Maymuncuk, mılı, mırak, moma, mozik, mozuk, mucuk, muşkuldak, pımpır, pırla, pırlangıç, pırkaaşahur, şamalak, şamalık, şamama, şebek, tintini, titrek, toka, tossak, tostot, tat, vızırdak, vızırdıyarak, vızırdayık, vızvırık, almalı değirme, deerme çalma, dondaz, fırça-kazak, heligülü, hoynuk, mıh, mozuk, teleme, topaç kırma, tuka, tos, cızdırak, çevirgen, dana, deleme, delemen, delese, dozillik, dölenbek, döndirek, döndürek, döndürük, dönek, fıccı, fırla, olk, muçu, pırlak, pırlangaç, sohur, sözünek, şabak, tırıldak, tendürek, tırlak, tintini fıçı çevirme, fırıldak hurp, kıt, şebek, mici, ficce düz tok, çivili toka mazak, gabarcıh gibi adlar adı altında oynanmıştır.

İsim olarak farklı (gatır, topaç, develeme, deleme, döndürgeç vb.) olup, oyun kuralı yönünden aynı olan oyunlar da vardır.

Topacın en fazla yerde dönme süresi ile oynanan oyunun Türkiye’nin birçok bölgesinde oynandığı biliniyor. Bazı oyunlar içerisinde birden fazla aşamayı barındırır.

Kahramanmaraş’ta oynanan topaç oyununda ebe belirlemek birinci aşama; ikinci aşama ise atış yaparak topacı vurmak, üçüncü aşama ise topacı kırmaktır. Birinci aşama; ebe olan oyuncuyu belirlemek için oynanan bir oyundur. Bu oyun tek bir oyun olarak oynandığı gibi birçok oyunun içerisinde de bulunuyor.

Topaç oyununda Türkiye’nin birçok bölgesinde kazanan oyuncu kaybeden oyuncunun topacını alır. Şanlıurfa’da ise yerdeki topacı kıran oyuncu, kırılan topacın sadece demirini alır.

Geleneksel çocuk oyunlarında dini inançların da etkisi görülmüştür. Bu etki dolayısıyla Anadolu’da bazı oyunların (topaç, futbol vb.) oynanmasına sıcak bakılmamıştır. Bunun nedeni ise İmam Hüseyin’in Kerbela’da Yezid tarafından öldürülmesi ve sonrasında da kellesinin kesilerek top gibi oynanmasından dolayı futbol oyununa ve topaç oyununa ön yargılı bakılmıştır.

Topaç oyun materyali olarak antik uygarlıklar tarafından da kullanılmıştır. El ve kayışla çevrilen olmak üzere iki çeşidine rastlanılmış.

Topaç oyununun Roma döneminde de oynandığı biliniyor. Romalılar’da iç içe geçmiş 10 çember çizilir, çemberler dıştan başlanarak numaralandırılır. Oyuncular sırasıyla atış yapar ve hangi çember üzerinde dönerse o sayı kadar puan alır. En fazla puan alan oyuncu yarışmayı kazanır.

Sadece çemberin içerisinde döndürme ve çemberden dışardan çıkarma şeklinde oynanmıştır. Azerbaycan’da topaca “fırfırı, topaç” denilmektedir.

Ülkemizde de kimi yerlerde topaca “fırfırı” denilmektedir.

Sanayileşme, teknolojik (dijital) gelişmelere paralel olarak oyun ve oyuncuklarda da önemli değişiklikler olmuştur. Bayblade oyunu bunun en bariz örneğidir.

Yüzlerce yıldır Anadolu’da çocukların başlıca oyuncağı olduğunu bildiğimiz topacın M.Ö. 2. yüzyılda Mısır’da oynandığına dair bulgular mevcut. Günümüzde yerini bilgisayar oyunlarına bırakan bu oyuncaklar artık hiç oynanmıyor.

Topacın bilgisayar oyunları gibi bir zararı yoktur ve arkadaşlarımızla zaman geçirmemizi sağlar. Farklı türlerde, renk renk topaçlar olsa da oynasak yeniden...

YORUM EKLE
YORUMLAR
Feride Kırçiçek
Feride Kırçiçek - 3 ay Önce

Teşekkürler.

Fatma Bacara
Fatma Bacara - 3 ay Önce

Çok beğendim. Yine keyifle okuduğum bir yazı

banner26