banner17

Osmanlı'da harem neydi?

Bence 'harem' konusunun araştırılması tabu değildi; fakat uzun seneler boyunca oryantalistlerin bakışı bu alanda hâkim oldu.

Osmanlı'da harem neydi?

ABD’li, Benjamin Franklin ödüllü müslüman yazar Aslı Sancar’dan ‘Harem’ romanı… Hareme yerli ve oryantalist bakışların karşısında yabancı ama içeriden bir bakış… 20 yıldır çalıştığı “Osmanlı kadını” üzerine araştırmalarıyla ABD’de Benjamin Franklin ödülüne layık görülen Aslı Sancar, Osmanlı kadınını, sarayı ve harem hayatını anlatan Harem romanını kaleme aldı. Roman, hem İngilizce olarak hem de Türkçe çevirisiyle yayımlandı.Aslı Sancar

ABD’de doğan Aslı Sancar, Ohio Devlet Üniversitesi İngiliz Edebiyatı Bölümü’nden mezun oldu. Bu üniversitede dersler verdi. Sonra bir Türk’le evlendi ve müslüman oldu. 1976’da Türkiye’ye yerleşti. 20 seneyi aşkın bir süredir Osmanlı kadını ve harem üzerine araştırmalar yapıyor. Oryantalist eserlerdeki kadın imajıyla Osmanlı’nın mirası olan Türk kadını arasındaki tutarsızlık ilgisini çekti. Ve araştırmalarını 1999’da Osmanlı Kadını adlı eserinde bir araya getirdi. Bu kitap yazara ABD’deki en büyük bağımsız yayıncılar birliği olan IBPA tarafından siyaset-tarih kategorisinde Benjamin Franklin ödülünü getirdi.

Yıllarca “fantastik”, “egzotik” nitelemelerine maruz kalan harem seçkin bir “kadın akademisi” miydi? Harem kadınlarının haremden ayrılma hakları var mıydı? İşte Aslı Hanım’dan bu soruların cevaplarını sizler için aldık.

Aslı Sancar HaremSizin harem konusundaki düşünceniz nedir?

Haremin Osmanlı’da çok önemli bir kavram ve müessese olduğunu düşünüyorum. Çoğu kişi “harem” kelimesinin “yasak” manası taşıdığını bilir ama bu kelime aynı zamanda “kutsal” manasına da gelir. Bence harem hayatını bu çerçeveye oturtmakta fayda var. Hem sarayda hem de toplumda harem, kadın ve küçük çocukların yani ailenin korunduğu yerdi. Aynı zamanda saraydaki harem, sultan ve ailesine hizmet eden kadınların eğitildiği yer idi. Bu kadınlar, saraydaki hizmet mühletleri bitince, Osmanlı’nın elit tabakasında yer alan bürokrat ve askeri üyeler ile evlendirilirlerdi. Böylece Osmanlı’da saray eğitimi ve terbiyesi almış kadınlar ve erkekler zümresi oluşturulmuştu.

Gerçekten hanımlar akademisi mi?

Akademi diyemeyeceğiz; çünkü herkese tahsil verilmiyordu. Fakat önemli ölçüde kültürel ve sosyal eğitim ile terbiye veriliyordu. Ayrıca sarayda kalacak olan personel saray gerekleri için eğitiliyordu.

Bu kitabı okuyan okuyucularınızın, eserde bulacakları sıradan bir tarih değil sanırım; ya da sadece bilinen konuların yeniden tekrarı değil... Sizce kitapta bu güne kadar yanlış bilinen hangi konulara değinildi, hangi konular bugüne kadar yanlış biliniyordu?

Haremde kadının rolü ve statüsü genel olarak yanlış biliniyor. Bu yanlış algı oryantalistlerin yazdığı ve sonra onların tezlerini tekrarlayan kitaplar sayesinde oldu. Asırlarca oryantalist ilim adamları haremdeki kadınları egzotik, miskin ve bastırılmış olarak tarif etmişlerdir. Halbuki Osmanlı kadını o dönem dünya kadınları arasında belki de en fazla hukukî haklara sahip kadın konumundaydı. Mesela Osmanlı kadınının asırlarca mal-mülk sahibi olmak, evlilik kontratı yapmak, dava etmek veya edilmek, boşanmak, velayet almak gibi hakları vardı. İngiltere’dekiAslı Sancar evli kadınlar, bu haklara ancak 1882’de kabul edilen bir kanun ile kavuşabildiler. Başka memleketlerde saraydaki kadınların bazı imtiyazları vardı fakat bunlar genel toplum içerisindeki kadınlar için geçerli değildi. Halbuki bütün hür müslüman kadınların birçok hukukî hakları vardı.

Osmanlı’da kadının ve erkeğin rolleri neydi?

Oryantalistler Osmanlı kadınlarını daha aşağı bir statüde göstermişlerdir. Osmanlı’da kadınların ve erkeklerin rolleri ve faaliyet alanları farklıydı. Erkek dış hayatta hâkimken, kadınlar haremde hâkimdi. Yani roller farklı fakat dengeliydi. İkisi de saygıdeğerdi. Hele kadın anne olunca ona sevgi ve saygı çok büyüktü. Anneliğin İslam’da kutsal bir yeri olmasından dolayı Osmanlılar buna hakkı ile riayet etmişlerdir.

Bir de sık sık sorulan ve akıllara takılan “cariye” meselesi var. O konuda neler söyleyeceksiniz?

Oryantalistler, cariyeleri, sanki sadece sultanın gönlünü eğlendirmek için sarayda bulunuyorlarmış gibi göstermişlerdir. Halbuki cariyelerin çok azı sultan veya şehzadeler ile münasebet içinde olurdu; bu da ancak en güzel, en kabiliyetli cariyelere nasip olurdu. Seçilmiş cariyeler de konumlarına göre itibar görürlerdi. Saraydan ayrılacak cariyeler ise seçkin Osmanlı erkekleri ile evlendirilirdi.  Bu cariyelere çeyiz, bir ev ve hazineden maaş verilirdi. Kitabımda bütün bunları yansıtmaya gayret ettim.

Harem bir kadın akademisi miydi?Peki, harem konusu neden araştırılmadı bugüne kadar? Bir tabu muydu yoksa?

Bence “harem” konusunun araştırılması tabu değildi; fakat uzun seneler boyunca oryantalistlerin bakışı bu alanda hâkim oldu. Yalnız son 25–30 senede batılı akademik çevrelerde bu konu daha objektif, dokümanlara dayalı bir yaklaşımla tekrar inceleniyor. Ayrıca son 10–15 senede Türkiye’de de bazı akademik araştırmalar yapılıyor. Osmanlı arşivlerinin açılması bu araştırmaların yapılmasını kolaylaştırmaktadır. Fakat hâlâ eski oryantalist tezi savunanlar var. Ancak araştırmalar çoğaldıkça oryantalistler ve onların takipçilerinin tezlerinin zayıflayacağını düşünüyorum.

Bir hanım yazar olarak böyle bir konuya yönelişinizin sebebi nedir? Müslüman bir hanımefendi olarak "kadının kimliği”ni bulmak mı?

Son 25 senedir kadın meseleleri ile ilgileniyorum. Bu konu hakkında yazılar yazıyorum. Osmanlı kadını ile ilgilenmemin sebebi 1990’ların başlarında gördüğüm bir kitap oldu. Harem ile ilgili olan kitapta bildiğimiz sansasyonel yaklaşım vardı. O tez içime sinmedi. Ama elimde yanlışlığına dair herhangi bir delil yoktu. Bu yüzden araştırmaya karar verdim. Bulduğum tablo beklentilerimin çok üzerinde oldu. Mesela bu işe girişmeden önce Osmanlı kadınının hukukî hakları ile ilgili herhangi bir malumata rastlamamıştım. Osmanlı kadının hakları ile ilgili kayıtları okumaya başlayınca Osmanlı kadınının dünyasına yepyeni bir pencere açıldı. “Bastırılmış Osmanlı kadını” fikri benim için tamamen çöktü.

Harem meselesi sadece Türkleri mi ya da Türkiye’yi mi ilgilendiriyor?

Tabii ki bu mesele sadece Türkleri ilgilendirmiyor. Bu mesele bütün müslümanlar, hatta Harem bir kadın akademisi miydi?dünyadaki bütün kadınlar için önemli. Genellikle geçmişte yaşayan müslüman kadınlar hakkında fazla bir şey bilinmiyor. Bu nedenle “Müslüman kadınlar hep bastırılmıştır” anlayışına inanmak oldukça kolaydır. Fakat kesin bilgiler gün yüzüne çıktıkça, karanlık ve belirsizlik bulutları dağılmaya başlamıştır. Mesela yeni okuduğum Al-Muhaddithat: The Women Scholars İn Islam (Muhadditat: Müslüman kadın âlimler) kitabında geçmişte sekiz bin kadın hadis âlimi (muhaddidat) olduğu tespit edilmiş ve bu hanımların biyografileri kaleme alınmıştır. Anlatıldığına göre hadis hocaları arasında kadın-erkek ayrımı yapılmazmış. İster kadın ister erkek, en bilgili olan hoca en fazla itibarı görürmüş. Kadın hocaların birçok erkek öğrencileri olurmuş.

Türk kadınının ya da müslüman kadının kendi hakkını savunabildiğini düşünüyor musunuz? Yoksa bu konuyla yine erkekler mi ilgileniyor?

Bence müslüman kadının kesinlikle kendi haklarını savunabilmesi önemli. Erkekler genel olarak kadın haklarını savunabilir, fakat kadın ve erkek arasında ihtilaf varsa, erkeğin kadının haklarını savunması beklenemez. Onun için kadının haklarını çok iyi bilmesi gerekir. Ve hakkını savunabilmesi gerekmektedir. Osmanlı kadını hem haklarını hem de hak aramasını çok iyi biliyordu. Örneğin yaşanan bir vakada tarlada çalışan bir Osmanlı kadınının arazisine komşusuna ait bir eşek girmiş. Kadın eşeği çıkarmaya çalışırken hayvanın sahibi (erkek) kadına küfür etmiş. Osmanlı döneminde küfür etmek ciddi bir suç oluşturmaktaydı. Kadın hemen iki şahit ile mahkemeye başvurmuş ve komşu suçlu bulunmuş. Bu örnekte ve birçok diğer örnekte görülüyor ki Osmanlı kadınları hem haklarını iyi biliyorlardı hem de iyi koruyorlardı.

Aslı Sancar Osmanlı KadınıSevgi sizce nedir? Bu sevginin gücünün İslamiyet’i seçmenize bir etkisi oldu mu? Yani insanlığın çok bildiği ama uygulamadığı ya da tatmadığı “sevgi” hakkında neler söylenebilir?

Kitabımda anlattığım gibi sevginin farklı merhaleleri veya seviyeleri var. İlk merhalede bir insan kendi ihtiyaçlarını tatmin ettiği için başka bir insanı sever, bir çocuğun annesini sevdiği gibi. Bu merhale daha ziyade almak ile ilgili. Tabii ki böyle bir münasebet iki yetişkin insanın arasında da olabilir. Sevginin ikinci ana merhalesinde bir insan hem alıyor hem de veriyor.  Birçok aile ilişkisinde veya yetişkin insanlar arasında olduğu gibi. Yani vermeye veya fedakârlık yapmaya hazırız, fakat aynı zamanda alma beklentimiz de var. Üçüncü ana merhalede ise Allah Teala’yı sevmek ve onun sevgisini kazanmak için, herhangi bir beklenti içerisinde olmadan insanları sevme gerçekleşiyor.

Bu seviyeye ulaşmak o kadar kolay olmasa gerek?

Bence Osmanlı toplumunda birçok kişi bu seviyeye ulaşmıştı. Bunun delili de vakıf müessesinde yatıyor. Osmanlı toplumunda vakıflar belki dünyanın başka yerinde görülmemiş kadar yaygındı. Genç-yetişkin, zengin-zengin olmayan birçok kişi sırf Allah aşkı için kendi imkânlarına göre mallarını ve emeklerini başka insanlarla paylaşıyorlardı. Bu fazilet küçük yaşlardan itibaren insanların içine işleniyor ve teşvik ediliyordu. Zamanı gelince bu tohumlar büyüyerek hasat veriyorlardı. Aynı zamanda sevgi meselesinde tasavvufun rolünün önemli olduğunu düşünüyorum. Çünkü tasavvuf insanın kalbine hitap ediyor, insanı Allah Teala’ya yaklaştırıyor.

Türkiye'deki genç kızlarımıza tavsiyeleriniz nelerdir?

Türkiye’deki genç kızlara geçmişlerini öğrenmelerini tavsiye ederim. Bence Türk kızları ve kadınları çok önemli, güzel, zengin ve nadir bir hazinenin mirasçılarıdır. Osmanlı kadın tarihinin bize öğretebileceği çok şey var diye düşünüyorum; bir kadının değeri, statüsü ne olmalı? Kadın-erkek münasebeti nasıl olmalı? Bir insan nasıl yaşamalı?.. Osmanlı kadın tarihi bütün kadınlar için ibret dolu.

Günümüzde müslüman kadınlar haklarını biliyor mu sizce?Aslı Sancar

Genellikle bilinmiyor diye düşünüyorum. Bu alanda bir karmaşa hâkim. Halbuki İslam hak üzerine kurulu bir din: Kadın hakları, erkek hakları, vücudumuzun hakları, ruhlarımızın hakları, komşu hakkı, akraba hakları, kul hakları, tabiat hakkı, hayvan hakları vs. Bütün bu hakları önce öğrenip sonra da riayet etmek bize düşüyor. Eğer hakları bilmezsek, haksızlık yapıyoruz demektir ki bugün hemen hemen her alanda haksızlığın yaygın olduğunu görüyoruz. Tabii ki hakları yeniden kazanmak için genellikle bir mücadele gerekiyor. Kadın-erkek herkesin kendi nefsinde bu mücadeleyi vermesi gerekiyor.

Yıllardır bizden biri olarak Türkiye'de yaşıyorsunuz. Yurt dışına çıkınca Türkiye nasıl görünüyor sizce?

Uzun bir zaman boyunca Amerikalılar Türkiye hakkında fazla bir şey bilmiyorlardı. Mesela Yunan helvası veya baklavası bilinirken, Türk helvası veya baklavası bilinmiyordu. Veya Türklerin tarihî perspektifi değil, Ermenilerin tarihî perspektifi biliniyordu. Tabii ki bu boşluk birçok zarara yol açtı. Fakat son zamanlarda hükümetin ve sivil kuruluşların gayretleri sayesinde, geç kalmış olsa da, bu durum değişmeye başladı. Umuyorum ki bütün Amerikalılar benim bildiğim gibi Türkiye’nin güzelliğine ve değerine vakıf olurlar.

Türk aile yapımız konusunda neler söylenebilir? Sevdiğiniz yönlerimiz nelerdir? Ya da bozulmaya dikkat çektiğiniz yönlerimiz nelerdir?

Türk aile yapısı çok önemli bir konu.  Daha önce de belirttiğim gibi Türkler şanslı, çünkü çok değerli bir aile yapısının mirasçısı konumundalar. Yüz sene önce Osmanlı toplumunu iyi bilen Alman aile hukuku profesörü Gaston Jezz, Osmanlı aile ocağının dünyanın en sağlam aile ocağı olduğunu söylemiştir. Bu güçlü aile yapısı birçok toplumsal müessese ve toplumsal hayat için sağlam bir zemin oluşturdu. Eğer bugünkü Türk aile yapısını başka ülke aile yapıları ile karşılaştırırsak, Türk ailesinin hâlâ daha güçlü olduğunu görüyoruz. Fakat bugünkü Türk aile yapısını Osmanlı aile yapısı ile kıyaslarsak ciddi erozyon olduğunu görürüz.

Yani hem üzülecek hem de sevinecek yanımız var, öyle mi?

Maalesef… Bugünkü aile bağları nispeten zayıflamış ve daralmış bir durumdadır. Modern hayatın ferde, çocuklara ve gençlere verdiği abartılı önem aile dengelerini yıpratmaktadır. Fakat bu noktada Türklerin aile mirası çok büyük bir avantaj sağlayabilir. Birçok toplum yeni bir aile modelini düşe kalka ararken, Türk toplumunun elinde çok sağlam tarihî bir aile modeli var. Eğer daha çok yozlaşma olmadan, Türk toplumu bu modeldeki değerleri yeni bir yorumla hayata geçirebilirse çok başarılı olabileceğini düşünüyorum. En önemlisi, eğer aile dengeleri tekrar hak üzerine kurulabilirse, Türk aile yapısı tekrar dünyaya örnek teşkil edebilecektir.

 

Fahri Sarrafoğlu konuştu

Güncelleme Tarihi: 05 Mayıs 2016, 13:52
banner12
YORUM EKLE
YORUMLAR
...
... - 8 yıl Önce

Büyük iş yapmış emeğine sağlık. Bazı ara içimi gururlandırsada asıl amacımızı unutmuyorum.

banner8

banner19

banner20