banner17

Milli Mücadele İslamcıları neden anlatılmaz?

Milli Mücadele yılları, İstiklal Mahkemeleri, Mehmet Akif, Necip Fazıl, Eşref Edib... Bahadır Kurbanoğlu önemli değerlendirmelerde bulunuyor.

Milli Mücadele İslamcıları neden anlatılmaz?

İstiklal Mahkemelerine dönersek “vicdani kanaat”ten bahsetmiştiniz...

Evet, öyle. Bu kanaati güçlendirmek için mesela Mahmut Şevket Paşa suikastıyla alâkası kurulmaya çalışılıyor. Bu söyleniyor. Böyle bir iddia atıyorsan iyi araştır. İskilipli bu suikastla suçlandıktan 1,5 yıl sonra sürgünden çağrılıyor. Sürgüne gönderenler de 1,5 yıl sonra çağıranlar da aynı İttihat ve Terakki Hükümeti.

“Hukûken yapmıyorlar, bunu da söylüyorlar”

Mahkemedeki adamların kimlikleri ortada zaten. Asker adamlar. Milli mücadele’de başarıları olmuş adamlar. Hukukçu değiller. Özellikle bir kısım insan için geçmişten öç alma durumu mevcut. Sürekli geçmiş kurcalanıyor. Hukûken yapmıyorlar, ki zaten hukuken yapmadıklarını da söylüyorlar.

Ergun Aybars’ın kitabını okuduğunuzda geçmişe dair yapılmış bir özeleştiriyi görürsünüz. “Potansiyel tehlike (gelecekte tehlike olabilecekler diye de söyleniyor) olabilecekleri niye ortadan kaldırmadınız?” diye sorar mahkeme reislerine. Geçmişte yapılanların mazur görülmesi, o dönemin şartlarının göz önüne alınması falan söylenir. Başka ihtilallerde daha fazla kan olduğunu belirtirler. Meselâ “Fransız İhtilali’nden sonra 1793’te bir gecede 17000 kişi idam edildi ama cumhuriyet döneminde bu olmadı” denir. Tabii buna da bakmak lâzım, acaba burada söylenildiği gibi daha mı azdı? Şeyh Said isyanında, Dersim’de bahsedilen resmi rakamlar ne kadar doğru? İstiklal Mahkemeleri için 1050 kadar kişiyi idam ettiği söylenir, resmi kayıtlara. Oysa bu mahkemeleri canla başla savunan Aybars bile “5000’den fazla insan idam edildi” der. Cellat Kara Ali, sadece kendisinin 6000 küsur kişiyi ipe gönderdiğinden bahseder.

Şöyle denir: “İnkılapları bir an evvel hayata geçirmek istiyordu Mustafa Kemal. Karşısına çıkanlar, gerek görüşlerine, gerekse siyasi konumunun güçlenmesine muhalefet edenler de engel oluyorlardı kendisine.” Bunlar da kişisel ihtiras sahipleri olarak lanse edilir. Böyle bakıyor tarihçi, gazeteci ve siyasiler. “O engeller kaldırılmalıydı. Doğal olan bu. Ha, bazı yanlışlar yapılmış olabilir, bir tarafta Hitler vardı, Mussolini vardı, rejim yerleştiriyorsun, kolay değil” diyorlar ve biraz evvel bahsettiğim diğer iddiaları tekrarlıyorlar. İyi de, geriye dönüp baktığımızda tahlil etmeyecek miyiz? Yalan ve zulüm üzere oluşturulmuş bir siyasal kimliği sorgulamayacak mıyız?

Tarihçilerden hiç mi basiretli kimseler yok o dönemde?

Tarihçiler aşağılanmış, tehdit edilmiş ve susturulmuş, sırf belirli bir tarih oluşturulmak için. Türk Tarih Kongreleri incelenebilir bunları görmek için. “Burada bilimcilik yapılmıyor, başka bir şey yapıyoruz.” denilmiştir açıkça. Tarihçi olmayanlar tarafından yapılmıştır tarih çalışmaları. Böyle bir süreci görüyoruz, sorgulanacak elbette. Böyle dediğinizde sizin söylediğiniz şeyler bilimsel değilmiş gibi duruyor. Oysa daha cumhuriyet döneminde kendi kurgularından bir-iki yıl içerisinde tornistan edilen hususlar da var. Meselâ dilin sadeleştirilmesi (daha doğrusu kelime uydurulması) gibi gülünç girişimlerden geri adım atılması gibi. Gülünç diyoruz ama buz gibi ideolojik. Belli bir amaca matuf. Tornistan ise özür değil, zamana bırakalım anlayışının bir uzantısı. Falih Rıfkı Atay, bir paragraflık cümleler için meşhur sofranın etrafında nasıl kırk takla attıklarından bahseder meselâ anılarında. Bu arada hemen belirtmeliyim ki bu konuları araştırırken bu anılar meselesi önemli. Çünkü tek adam övülürken pek çok malzeme sunulur bu hatırat kitaplarında.

“Önce ansiklopedik bilgi!”

Ben de tam bunu soracaktım. Bu kadar karışık bir durum var önümüzde. Özellikle gençlere o dönemi öğrenmek nasıl bir sistem önerirsiniz? Bilgiler çok dağınık. Meselâ İskilipli Atıf’ı öğrenmeye çalışan bir genç nasıl bir okuma yapmalı, hangi eserleri okumalı?

Bir konu araştırılırken önce bir ansiklopedik bilgiye bakılması lâzım. Ansiklopedi önemlidir. Çünkü ansiklopedik bilgi bize kronoloji verir. Kafamızda bir harita oluşturur. Doktora çalışmasında dâhi bu yapılır, teknik bir bilgi olarak söylüyorum bunu.

Pek çok kitap saymak mümkün ama gençler için ilk elden Ahmet Cemil Ertunç’un Cumhuriyetin Tarihi (Pınar Yayınları) kitabını önerebilirim. Diğer kaynaklara yönelimde de oradaki dipnotlar ziyadesiyle yönlendirici olabilir. Konumuzla alâkalı ise Ankara İstiklâl Mahkemesi Zabıtları 1926 (İşaret Yayınları) kitabı mutlaka edinilmeli bence. Çünkü bundan sonra çok lâzım olacak. Orada şapkayla alâkalı şeyler var, onları görebilir okuyucu. Mehmet Sılay’ın İskilipli Atıf Hoca (Düşün Yayıncılık) isimli kitabı çıktı. Ayrıca mevcudu olmasa da araştırılıp bulunmasında fayda olan diğer eser;  Tahir’ul Mevlevî’nin Nehir Yayınları’ndan çıkan kitabı. Araştırılarak bulunabilir, sahaflarda olabilir. (Tahir’ul Mevlevi, Matbuat Alemindeki Hayatım ve İstiklal Mahkemeleri) İnternet üzerinden (yetmiyor ama kolay öğrenme açısından söylüyorum) Mustafa Armağan’ın Tarih Atlası programında var, birkaç farklı videosu var. İskilipli’ye nasıl hücum ettiklerine dair 2008’de yapılmış Ceviz Kabuğuprogramı (5 bölümlü videolar hâlinde) izlenebilir. Karşılaştırma açısından önemlidir, kesinlikle bakılmalı Youtube’dan. Bir Devrin Din Mazlumları kitabı Necip Fazıl’ın yazmış olduğu bir eserdir. Oradan bakılabilir. Ama oradaki anlatılar delillendirilmemiştir.

O zaman ilk defa dile getirilen bir şey bu, niye Necip Fazıl ayrıntılı bir şekilde anlatmıyor?

O da duyumlarla elde ediyor bilgileri. Sonra araştırılıyor. O vesile oluyor.

Olayın ciddiyetini biliyor ama Necip Fazıl.

Elbette. Nereden biliyor peki? Büyüklerinden, o dönemi yaşamışlardan aktarılmış şeyler. Tanıklıklar önemlidir. Şeyh Said ya da Dersim olayında da mesela yaşanmışlıkları canlı şahitler eşliğinde aktaran belgesellerin önemli olduğu gibi. Bunlar bizim iz sürebilmemizi kolaylaştırıyor.

Yunan uçaklarından atılan bildirilerden çokça söz eder bazı kesimler. Siz ne diyorsunuz buna?

Böyle bir şey yok. Altında imza yok. Cemiyetle bunun bir ilgisi yok. Ama mahkeme bunu 6 yıl sonra önüne koyuyor. Ama belge de sunduğu hâlde (Vakit gazetesinde Atıf hocanın yayınlattığı tekzibnamenin makbuzu) o kindar yaklaşım biçimi mahkemenin ruhuna yapışmış adeta. Vicdanî kanaat oluştuğu anda(!) yargılayanlarda olay aslında bitiyor. Diğerler hususlar birer bahane.

İskilipli’nin ayrıca dramatik bir yönü vardır. Savcı belirli bir süre ister, 3 ila 15 yıl talep eder İskilipli için; ama heyet idam verir. Bu da hukuk tarihine geçmiş apayrı bir katliamdır. Tahir’ul Mevlevi beraat eder. Delilden bahsedip durur mahkeme ama yoktur böyle bir şey. Delil dediğimiz şey Rize olaylarına dairdir ve bir de risalenin tekrar basılıp ikinci basımının o bölgeye ikinci kez gönderilip gönderilmemesidir. “10 tane veya 30 tane gönderildi mi gönderilmedi mi” gibi bir hesap içindedirler yani. O kadar. Mahkemenin asıl olarak kendini kilitlediği nokta iddianamede de geçen Frenk Mukallitliği’nin yazıldığı andan itibaren neye tekabül ettiğine dair isnaddır. Şapka Risalesi’nden dolayı idam edilmedi, kanun geriye işletilmedi diyorlar, oysa öyle değildir; direkt şapka risalesinden dolayıdır. Geçmişi falan dolgu malzemesidir. Kanaati güçlendirmek için konulmuş şeyler. Çağdaşlaşma yolunda engeller gibi görülür, zaten ortadan kaldırılması gerekenler (!) grubuna dahil edildiği Giresun mahkemesinde beraat etmesine rağmen serbest bırakılmayıp Ankara’ya gönderilip bu işlerde en mahir mahkeme heyetinin karşısına çıkarılması da bundandır. Bunlar bütün direktifleri direkt olarak Mustafa Kemal’den alırlar.

Tahir’ul Mevlevî kimdir?

İskilipli Atıf’ın arkadaşı Tahir’ul Mevlevî kimdir peki?

Yakın arkadaşı. Teâlî-i İslâm’ın azası (üyesi). İlmî çalışmaları olan birisi. Mütefekkir bir şahsiyet. O dönem yazan-çizen, dersler veren kişilerden birisi.

Tahir’ul Mevlevî’yi önemli kılan husus şu bizim için: Hem hatıratını yazarak o döneme ışık tutması hem de Şeyhulislam Mustafa Sabri ile olan toplantıya İskilipli ile beraber gitmesi. Onun aktarımı sayesinde öğreniyoruz birçok şeyi. Tealî-i İslam’ın toplantısında alınan kararı, oylamaları, İskilipli’nin hainliğine delil olarak gösterilen beyannamenin altına aslında cemiyetin mührünün vurulamadığını. Şapka olayları çıktıktan sonra 5 adet risale için sorgulanır. O 5 tane risale satıldı mı satılmadı mı, bunun sorgusu yapılır.

O dönemlerde (Milli Mücadele yılları) İslamcıların neler yaptıklarını çok fazla öğrenemiyoruz…

O dönemin İslâmcı kadroları, Eşref Edip’te de görürüz bunu, millî mücadele yıllarında yaptıklarını anlatmazlarmış; bu bir gelenek imiş o zamanlar. “Allah için yapıldı, halk için yaptık” diyerek bahsedilmesinin ayıp olduğunu düşünüyorlardı. Ben “ayıp” derken hafif bir tabir bile kullanmış olabilirim. Resmen sır küpü oluyorlar sonradan. Eşref Edip’in böyle bir yazını yoktur meselâ. Ama Eşref Edip çokça yazan bir şahsiyet. Ama biz bunu İstiklâl Mahkemeleri’nde savunma yaparkenki sözlerinden öğreniyoruz, mecburen söylüyor. Ama bunları anlatırken mahkemeye bunların anlatılıp İstiklal Mahkemelerinde Eşref Edibanlatılamayacağını soruyor. Ayıp olmayacak mı endişesiyle muhtemelen. Mahkeme “anlat anlat” diyor. Mahkeme burada tabi “sizi gidiler, neler yaptınız bakalım, neler karıştırıyordunuz millî mücadele döneminde” kastıyla soruyordu. O dönemi kavramak açısından bu savunmalara bakmak da önemli. Eşref Edip’inkiler Beyan Yayınları’ndan çıktı. İstiklal Mahkemelerinde- Sebilürreşad’ın Romanıadıyla.

Yakın denebilecek bir tarihte yaşanan haksızlıklara dair konuştuk. Yeryüzünde haksızlık çok fazla. Her haksızlığa karşı çıkan, döneminde yaşananları dile getiren, kayıt altına alan bir dil var:  muhalif dil. Muhalif dil, genel olarak baktığımızda, sizce nasıl olmalı?

Kendi tarihimizle buluşuyoruz ama, bu buluşma yalnızca bir “vefa borcu” olarak algılanmamalı. Aslında bugünü konuşuyoruz, tarihe gidişimiz bununla alâkalı bir şey. O dönemde yapılanlar bugün devam ediyor, bitmedi. Meselâ kuyular açılıyor, kemikler çıkıyor; fail-i meçhuller var. Darbeler sonrası yapılanlar, olağanüstü hâller aynı mantığın uzantısıdır. Belki kimlik sahipleri değişmiş olabilir, o da Türkiye’nin geçirdiği toplumsal süreçle alâkalı bir şey. Seküler ideoloji mensuplarının tutumlarıyla da alâkalı. Ama egemen yapının refleksleri hiç değişmeden sürgit devam etmiştir.

“Birçok şey gün yüzünde”

Sistem sahiplerinin bazı şeyleri kendilerine hak olarak görmeleri durumu da var. Meselâ bazı arşivler zamanında Genelkurmay’ın eline geçmiş, alıkonulmuş. Ne hakla? Şimdi geri istendi gerçi, geri veriliyor. Mâdemki tarihten söz ediyoruz, o zaman hiçbir şey gizli kalmamalı. Genelkurmay vb. bütün arşivler açılmalı. Bu sistemin hangi hukuksuzluklar, katliam ve tecavüzler üzerine kurulduğu, hangi kimliklerin ulus kimlik pahasına yok edildiği ortaya dökülmeli. Bu sadece İslâmî kesimler açısından değil, tüm toplum kesimleri açısından önemli. Ama bütün bunları sadece arşivlerin açılıp açılmaması meselesine de tıkamamak gerekli. Her şey sadece orada değil. Birçok şey gün yüzünde zaten. Sistemin bugüne kadar Müslümanlara ve diğer toplumsal kesimlere karşı takınmış olduğu tavır önemli. Hep o ulus-kimliğin inşası ve korunma çabasıyla yapılmıştır gerçekleştirilenler. Birçok kimliğin üzeri seküler ulus kimlik yapılanmasıyla kirletilmiş ve buradan entegre kimlikler üremiştir. Mesela bakın Seyid Rıza’nın evinden çıkan kitaplara, Enam-ı Şerif, Kur’anı Kerim, hadis kitapları görürsünüz. Ama bugün Dersim’li kimliği bize Dersimliler tarafından bile farklı anlatılır. Çünkü bu kimlik de zaman içinde seküler değişimlere uğramıştır.

Bizim kesimde de özellikle 50li-60lı yıllardan itibaren menfi değişim yönünde muhâfazakâr kesimin şiirler, öyküler, romanlar vs. yoluyla önemli etkisi olmuştur. Bu anlamda bu tarihin de iyi bilinmesi lâzım gençler tarafından. Muhâfazakârlarla kendimizi bu anlamda ayrıştırmamız lâzım. Yahya Kemal’e bakın, Babanzâde’yi aşağılar. Birikim olarak yanına bile yaklaşamaz ama oluyor bu işte. Yahya Kemal bu coğrafyada yerlici-muhâfazakâr görüşlerin, milli dindarlığın üzerinde önemli etki sahiplerindendir. Oysa gerek onun gerek Peyami Safa, Mustafa Şekip Tunç, Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu, Hilmi Ziya Ülken, Ahmet Hamdi Tanpınar vb’lerinin vahyî kültürle bir ilgileri yoktur. Osmanlı son döneminin kimlik arayışlarının yarattığı iklimde Batılı muhâfazakâr anlayışları Osmanlı’ya taşımışlardır. Özellikle Bergsonculuğu. Mesela Kemalizme onca eleştirilerine rağmen, Ümmetçilikten kopuş ve Batılılaşmadaki kararlılığına arka çıkmışlardır. Oysa zaten meselenin bam teli de burasıdır.

Bu açıklamadan sonra sorunuza dönersek dil dediğimiz şey kendi bağlamı/süreci içerisinde oluşur. Zorlama kavramlarla veya sosyal realitede karşılığı olmayacak şekilde iş görmeye çalışmak insanı farklı yerlere de itebilir. Kavramlar çok önemli, zihnimizi onlarla inşa ediyoruz ama kavramlarla birlikte sağlıklı tarih ve bugün değerlendirmeleri de bir o kadar önemli. Okumanın doğruluğu kavramların da yol haritasını belirler. Diğer türlü kavramlarımız da boşlukta kalır. Dediğim gibi, tarih okuması bu noktada bize yardımcı oluyor; aynı zamanda günü iyi okumak gerekiyor. Özelikle siyaseti takip edebilme anlamında . Birçok konu hakkında bir sürü yorum yapılabiliyor. Sizin onların arasından kıvrılıp birilerinin abarttığı ya da saptırdığı nüansları bastırıp insanların farkında olması gereken şeyi açığa çıkarmaya çalışıyorsanız ben buna “tevhidî çaba” diyorum. Tevhidîlik 30-40 yıl önce ezberlenmış kelimelerin bugün tekrar edilmesi değildir. 100-200 yıl önceki ilmihali alıp bugüne yerleştirmeye, uygulamaya çalışmak gibi. Yorumsallıktan bahsediyoruz. Onu mutlaklaştırmamak gerek. Kelimelerle oynamak risklidir bu yüzden. Ben başka bir şey anlarım, başkası başka bir şey anlar. Beni bastırabilmek için ayet getirir, yanlışın üstüne bir yanlış daha biner. Bence bu ameliyenin reçetesi şudur: “Emek vermediğin şey senin değildir!” Emek vermek gerekir ki o şey bizim hâle gelsin. Unutmamak gerekir ki her şeyin İslami kavramlarla konuşulduğu dönemlerde de insanlar bu kavramları saptırarak dünyevileşebiliyorlardı. Hilafet, saltanat, tevhid, adalet, iman, hakikat, salih amel, kader, cebr, emri bil maruf nehyi anil münker, farklı anlamlara büründürülüp kitleler dönüştürülüyordu. O hâlde sadece kavramlar değil, bu kavramlarla birlikte, Kur’an bütünlüğünde vahyi mübinle birlikte, bizden önceki tecrübelere de yaslanarak hayatı doğru okuma çabası at başı gitmeli diye düşünüyorum.

“Yalnız slogan değil, gerçek mânâda!”

Son bir mesajınız var mı söylemek istediğiniz?

Genç kardeşlerim özellikle şu hususu iyi bellemeliler: Bu coğrafyanın umudu tüm yerkürede olduğu gibi Müslümanlardır. Ama bilinçli Müslümanlar. Çünkü bu coğrafyanın tarihi aklı ve vicdanı bizleriz. Ama donanımımızın güçlü olması lazım. Bunu sadece bizler söylemiyoruz; Etyen Mahçupyan gibi, Ferhat Kentel gibi, seküler kimlik sahibi olsalar da, fıtri vahye yaslanmaya gayret eden, bu ülkenin dinamiklerini iyi bilen, vicdanlarını bastırmamış kişilikler de bizzat yüzümüze karşı söylüyorlar. Bizler bu coğrafyada yıllarca farklı kimlik sahipleriyle, onlara haksızlık etmeden yaşayabilmenin hukukunu, sosyalitesini, siyasetini üretebilmiş bir neslin devamcılarıyız. Bu Mısır’da da böyle, Tunus, Libya, Şam’da da böyle, Kudüs’te de. Bunu romantik, duygusal bir tarzda değil, bizatihi realitelere, yaşanmışlıklara dayanarak söylüyorum. Ulus-kimlik’le ve sekülarizasyon politikalarıyla her alanda mücadele, sloganla değil, ancak hayata gerçek mânâda dokunarak, kavramlarımız ve kimliğimizle sahih çizgilerimizi koruyarak geliştirilebilir. Bunu da ancak Müslüman bakiye, tevhidî çizgi sahipleri yapabilir. Bu sorumluluklarını geliştirmesi için Cenab-ı Allah’ın yardımını her daim talep etsinler, öncülerden olmak için çaba göstersinler.

Unutmamak gerekir ki, bizler türedi değiliz ama yeniyiz, yaşadığımız süreç kendimizi yetiştirme süreci. Bu yüzden inkılâbî dönüşümleri yanlış sünnetullah algılarıyla, aceleci tutumlarla, sabırsız beklentilerle değil; durmaları gereken yeri, sahip olmaları gereken birikimi ve tecrübeyi göz ardı etmeden inşa etmeleri gerektiğini unutmasınlar. Rabbimizin günleri insanlar arasında evirip çevirdiğini unutmayalım, ama imtihanımızın da bu sürece hazırlıklı olabilmek olduğunu her daim aklımızda tutalım.

Esad Eseoğlu konuştu

Röportajın birinci bölümü için tıklayınız

Güncelleme Tarihi: 27 Şubat 2012, 13:05
banner12
YORUM EKLE
YORUMLAR
Burak USLU
Burak USLU - 7 yıl Önce

Batı trakya türk cumhuriyeti neden kitaplarımızda hiç yer almaz sorusunun cevabını bulduğunuzda bu sorunun da cevabını bulmuşsunuz demektir. Şöylede denebilir, Batı Trakya Türk cumhuriyetinin tarihi öğrenilmeden bu sorunun cevabı tam alamıyla anlaşılamaz.

banner8

banner20