banner17

Adına türbe bulunan içkici!

İ.Ü. Öğretim üyesi Abdulkadir Emeksiz'in Bekri Mustafa isimli ilmi bir çalışması kitap olarak yayınlandı. Abdüssamed Bilgili konuştu..

Adına türbe bulunan içkici!

Bir rivayete göre Medine’de bir hocanın tedrisatında bulunan Mustafa’nın hayatı, hocasının kendisini irşad için İstanbul’a göndermesiyle değişir. Elindeki adres Yenikapı’da bir meyhanenin adresidir. Döner, dolaşır, bakar; adres doğrudur. O günden sonra Mustafa’nın adı Bekri Mustafa olur. Bazı Bekri Mustafa anlatmalarında da Bekri Mustafa’nın dini bilgisinin yüksek olduğu anlaşılmaktadır. Ama ne olursa olsun o bugün için artık bir inceleme-araştırma konusu olmuştur, bir fıkra kahramanı…

Öncelikle yeni kitabınız hayırlı olsun diyelim ve ilk sorumuzu soralım: Neden Bekri Mustafa?Bekri Mustafa, Abdülkadir Emeksiz

Teşekkür ederim. Aslında İstanbul fıkra tiplerini ele alacak bir çalışma planlamıştık başlarken, ama Bekri Mustafa’da karar kıldık. Osmanlı toplum hayatına meyhane penceresinden bakmak için güzel bir örnek de onun için. “Bütün günahlar içki gibi sarhoş etseydi, sokaklarda ayık insan bulamazdınız” sözünü yaşamış ve yaşatmış bir dürüst adam Bekri Mustafa da onun için. İçtiği halde ayık kalanlarla içmeden sarhoş olanları ayırt etmeye yardımcı da onun için…

Bekri lakabı Mustafa ismine sıfat olduğunda bir tezat oluşuyor. Zaten kitapta da buna değiniyorsunuz. Peki Bekri sıfatını, Hazreti Peygamber’den ötürü kutluluk kazanmış Mustafa gibi bir isme halk algısı nasıl yakıştırıyor?

Halk, çok sevmiş Bekri Mustafa’yı. Sadece yaşadığı devirde kalmamış bu sevgi, hâlâ var. İçki meclislerinde ilk ve son kadehler onun şerefine kaldırılıyor. Bir yandan da mezarı türbe olarak ziyaret ediliyor.

Tezat mı? Tezat, mizahi yapı organizasyonları için güç veren, oldukça önemli bir unsur. Bekri bir anlamıyla ayyaşlığın sıfatı, Mustafa adına verilen kıymet ve gösterilen hürmetse mâlum. Sıfat ile ad arasındaki tezat, Bekri Mustafa’nın yaşayışı ile Osmanlı toplumunun öngördüğü hayat arasında da görülüyor, zaten bu tezatla yaşayabilmesi onu ölümsüz kılmış. Yoksa ne Bekriler gelmiş, ne Mustafalar gitmiş…

Abdülkadir Emeksiz Bekri Mustafa'yı anlatıyor

Bir de “bekri” kelimesinin “Bekir’e bağlı” gibi bir anlamı olduğunu öğrendim. Hz. Ebubekir midir o Bekir? Siz böyle bir bilgiye ulaştınız mı?

“Bekri” kelime anlamı itibariyle “ayyaş” demek, müptela olmayı ifade ediyor. Bu rağbet ve bağlılık içkiden ibaret değil. Evliya Çelebi, kendi devrindeki bekrileri meyhane bekrileri ve boza bekrileri diye anlatmış ve onlardan “harabat erenleri Bekrî canlar” şeklinde söz etmiştir.

Bu iptila içkiyle sınırlı anlaşılıyor çoğunlukla ve çok içenlere de sadece “bekri” değil; “Bekri Mustafa” diyorlar. Reşad Ekrem Koçu, Bekri Mustafa’dan söz ederken bir damat adayı ile ilgili değerlendirmeleri naklediyor, dikkat çekicidir:

- Damat pek güzel maşallah

- Güzel ama Bekri Mustafa’ymış…

Bekri adında bir Halveti tarikati şeyhi var aynı zamanda şair olan. XVII. yüzyılın sonlarıyla XVIII. yüzyılın ilk yarısında yaşamıştır. Ayrıca Bekriyye adıyla bir de tarikat var. Hem Bekri (Hz. Ebu Bekir’e isnat edilen), hem de Alevi (Hz. Ali’ye isnat edilen) bir tarikattir.

Bekri, aynı zamanda sözün hakiki manası demek.

Bekri lakabı hangi mânada kullanılmış olursa olsun, kendisinden bahsedilen kaynaklarda Bekri Mustafa’ya karşı büyük bir saygı ve hürmet beslendiği anlaşılmaktadır diyebiliriz.

Peki, Bekri Mustafa’yı sıradan bir ayyaş olarak görmek ne kadar doğrudur?

Sıradan bir ayyaş olsa Bekri Mustafa’ya sıra gelmezdi.

Abdülkadir Emeksiz

Bekri Mustafa orjinalitesi yüksek bir halk kahramanı. Bekriliği, kabadayılığı, hazırcevaplılığıyla meşhur. Bekri’nin ünü hem bu yönüyle sürüyor hem de adına bir türbe bulunmasıyla… O halde sorum şu: Bekri Mustafa adına bir türbe bulunmasını nasıl okumalıyız?

Aslında biz kabuller toplumuyuz. Karşı çıkmalarımız, eleştirimiz, isyanımız yok ya da yok denecek kadar az.         

“Toprak üstünde yürümek; kabul

Toprak altında çürümek; kabul”

diyen bir geleneğimiz var. Bekri Mustafa adına bir türbe ve birçok da mezar taşı, mezar yeri var. Bu durum Nasreddin Hoca için de söz konusu, Yunus Emre için de... Halk, sevdiğini büyütüyor ve kahraman bir yere sığmaz oluyor. Artık onu pek çok farklı coğrafyada görmeye başlıyoruz.

Bir fıkra tipi halkın onayını ve kabulünü aldıktan sonra, başka fıkra tiplerine dair anlatmalardan da ödünçlemeler alır. Kendisinden önce ya da sonra şöhret bulmuş, bulmamış pek çok fıkra tipine bağlanan anlatmalar bir başkası için söylenir, yazılır hale gelir. Bunun sebebi, fıkra tipine halkın temsil kabiliyeti yüklemesiyle de izah edilebilir. Halkın sözcüsü olan kahraman onlar adına neler söylemez, neler yapmaz ki!

İşin akademik yönünü çok fazla irdelemek bana düşmez. Fakat bazı araştırmacılar fıkrayı müstakil bir tür olarak görmüyor. Fıkrayı bağımsız bir tür olarak gören araştırmacılar da var. Siz fıkrayı nereye koyuyorsunuz ve özelde Bekri Mustafa hangi sınıflandırma içerisinde görülebilir?

Finlandiyalı halk edebiyatı araştırmacılarından Antti Aarne ve Stith Thompson fıkrayı müstakil bir tür olarak değil, masala bağlı olarak sınıflandırmışlardır. Bazen kahramana, bazen vak’aya, bazen de karakteristik bir unsura göre gruplandırılan masalların içine fıkralar da katılmıştır. Bu sınıflandırmalarda fıkralar, masal kategorisinde yer almıştır. 

Pertev Naili Boratav, Warren S. Walker ile Ahmet E. Uysal’ın da fıkraları, masal türü içinde değerlendirdiklerini görmekteyiz. Prof. Dr. Dursun Yıldırım’a göre; tasniflerde fıkrayı, masal içinde ele almak; Türk edebiyatında “fıkra” türünün mahiyeti, bu türe bağlı edebi anlatmaların neler olduğu, estetik yapı özellikleri, muhteva hususiyetleri gibi kriterleri yeterince dikkate almadan onaylamaktan kaynaklanmaktadır. Biz de Dursun Hoca gibi düşünüyoruz.

Abdülkadir Emeksiz Bekri Mustafa'yı anlatıyor

Türü belirleyen hususiyetler nelerdir? Bu soru arizamik olarak araştırılıp cevaplandırılmadan ana soru da cevabını bulamaz. Zaman, mekân, kahraman ve olay örgüsü katmanlarında, yani tahlilin temel unsurlarında türler arası karşılaştırmalı çalışmalar ortaya koymak, sınıflandırma sorununun çözümünde etkili olabilir kanaatindeyiz.

Bekri Mustafa anlatmalarının etkileşim alanının bugün de çok çeşitli olduğunu görüyoruz. Bekri Mustafa, hakkında çok derli toplu çalışmalar söz konusu olmasa da oldukça popüler bir karakter. Bu popülerliğin ve etkileşim alanı açısından çeşitliliğin sebebi nedir acaba?

III. yüzyıldan bir Çin masalı ile Bekri Mustafa adına bağlanarak gerçekleştirilen anlatmalar arasında paralellikler görülebiliyor. Bekri Mustafa’nın, yaşadığı devir olarak kabul edilen IV. Murad devrinden (1623-1640) başlamak üzere tanındığını anlıyoruz. Bir bakıyorsunuz Romen edebiyatında Bekri Mustafa destanlarıyla karşılaşıyorsunuz ya da Fransa’da adına vodvil sahnelendiğini öğreniyorsunuz.

Nasreddin Hoca’dan Neyzen Tevfik’e kadar pek çok şöhretle alışverişinin olduğunu, Bektaşilerle yakınlığını fark ediyorsunuz. XX. yüzyılın başlarında yazılmış bir makalede Golias tanıtılırken “Sözün kısası o, batılı bir Bekri Mustafa’dır” deniliyor. Bu, Bekri Mustafa ile ilgili çok güçlü bir algının varlığını mecbur kılacak bir ifadedir.

Bekri Mustafa kitabınızdan sonra yeni projelerde ne var?

Yasaklar var, harfler var içinde “elif” olan ya da “elif”in görünüşleriyle beliren harfler. Saz şiirinin poetikası denilebilecek bir yarım dosya var. Ağıtlarla ilgili bazı düşünceler, çalışmalar var, adı anılmayan “ölüm” ifadeleri var. Bilmiyorum hangisi yola çıkar, hangisi yol alır, hangisi yolda kalır.

Son olarak eklemek istediğiniz bir şey varsa…

Kitabı çok dikkatle ve ilgiyle okumuşsunuz teşekkür ederim. Okuyanlar olur ve tenkit etmek isterlerse [email protected] adresinden ulaştırabilirler, memnun olurum. Bekri Mustafa’yı daha yakından tanımayı ve öğrenmeyi sağlayacak her katkının anlamlı olduğunu düşünüyorum, sağ olunuz.

 

 

Abdüssamed Bilgili konuştu

Güncelleme Tarihi: 05 Mayıs 2016, 14:11
banner12
YORUM EKLE
YORUMLAR
köşe cemiyeti
köşe cemiyeti - 8 yıl Önce

hocamızı ve arkadaşımızı tebrik ederiz..

bilal koyuncu
bilal koyuncu - 8 yıl Önce

sayin hocam basarili calismalarinizin ve edebiyatimiza katkilarinizin devamini diliyoruz

banner8

banner19

banner20