Valide-i Muazzam: Kösem Sultan

"Osmanlı veraset sisteminin dönüşümünde önemli bir rol oynayan Kösem Sultan, oğulları ve torunu dönemiyle otuz yıla yakın devletin gücünü bizzat elinde bulundurmuş ve oynadığı siyasî oyunlar ile düşmanlarına meydan okumuştur." Hüma Dergisi'nden Nezaket Rümeysa Kösem yazdı.

Valide-i Muazzam: Kösem Sultan

Tarihin en güçlü valide sultanlarından birisi olan Mahpeyker Kösem Sultan, Osmanlı Devleti’nin beşinci padişahı olan I. Ahmed’in nikâhlı tek eşidir. Osmanlı Devleti’nde birçok ilkin yaşanmasına sebep olan Kösem Sultan, tarihimize damga vurmuş etkili bir kadın figürdür. İşte şimdi bu güçlü hanım sultanımızın hayatına kısa bir bakış gerçekleştireceğiz.

Kösem Sultan’ın yaşamının ilk yıllarına dair herhangi bir bilgi bulunmasa da bazı tarihi kaynaklara göre asıl ismi Anastasya’dır. Osmanlı sarayına geldiği zaman ismi Mahpeyker olarak değişmiştir. Osmanlı Sarayına ne zaman ve nasıl geldiği bilinmemekle beraber Bosna taraflarından geldiği tahmin edilmektedir. Rivayete göre 1589 tarihinde doğduğu söylenebilir. Saraya geldiği dönemde I. Ahmed’in hemen dikkatini çekerek Haseki Sultan olmuştur. I. Ahmed’in çok küçük yaşta tahta çıkmasından dolayı naipliğini annesi Handan Sultan üstlenmişti. Bu sebeple devlet yönetiminin geri planında oldukça etkin bir rol oynamıştır. Öte yandan hayırseverliği ve merhametiyle bilinen Handan Sultan,1605 tarihinde vefat etmiştir. Handan Sultan’ın vefatından sonra Mahpeyker Kösem Sultan yavaş yavaş ön plana çıkmaya başlamıştır. Bu çıkışta I. Ahmed’in rahatsızlığının da büyük etkisi olmuştur. Aynı zamanda Kösem Sultan, kızlarını da yüksek rütbeli paşalar ile evlendirerek bu vesile ile Divan-ı Hümayun’da söz sahibi olmayı başarmıştır.

Devlet İdaresinde Bir Sultan

I. Ahmed’in vefatının ardından Mahpeyker Kösem Sultan devlet idaresinde söz sahibi olmaya başladı. II. Osman bu durumdan rahatsız olunca annesi Valide Sultan Mahfiruz Hatice Sultan’ın da etkisiyle Kösem Sultanı eski saraya gönderdi. Gözden düşen Kösem Sultan, oğlu IV. Murad’ın tahta geçmesiyle saraya Valide Sultan olarak geri döndü. IV. Murat tahta çıktığında sadece 11 yaşındaydı ve Kösem Sultan artık oğlu adına devleti büyük ölçüde yönetmeye başlamıştı. Kösem Sultan'ın saltanatı, IV. Murad'ın idareyi tam olarak ele almasına kadar sürmüştür. IV. Murad, yaşı ilerledikçe Kösem Sultan’ın faaliyetlerini engellemek istese de etkisinden tam olarak kurtulamamıştır ve Kösem Sultan’ın fikirlerini önemseye devam etmiştir.

IV. Murad’ın genç yaşta hayatını kaybetmesiyle tahta bu sefer Kösem Sultan’ın diğer oğlu I. İbrahim geçti. Osmanlı’da kardeş katli yasal olmasına rağmen I. İbrahim’in, IV. Murad tarafından öldürülmesini Kösem Sultan engellemiştir. I. İbrahim’in öldürülme korkusu ve psikolojik rahatsızlığından meydan gelen otorite boşluğu, başkentte kargaşaya neden olmuş fakat Kösem Sultan burada devreye girerek devletin idaresinde önemli rol oynamaya başlamıştır. Sultan İbrahim’in bir süre sonra annesini devlet işlerine karıştırmamaya başlaması hatta eski saraya gönderme isteği karşısında nüfuzu kırılır gibi olmuşsa da bu sıralarda İbrahim’in tahttan indirilerek yerine çocuk yaştaki Şehzade Mehmed’in padişah olması, Kösem Sultan’ın siyasî durumunu yeniden güçlendirmiştir. Neticede Kösem Sultan, dört padişah döneminde devletin en etkili kişisi olmaya devam etmiştir. Bu dönemde herkes kendisine “Valide-i Muazzama” diyerek saygı göstermiştir.

Kösem Sultan’ın bu kadar güçlenip nüfuz kazanması sarayın ağaları yardımıyla olmuştur. Öncelikle Harem ve Dârüssaade ağalarını, akabinde de Yeniçeri ağalarını arkasına alarak idareyi yönlendirmiş, kendisine karşı olabilecek bütün güç odaklarını onlar vasıtasıyla bertaraf etmiştir.

Yardımsever Sultan

Kösem Sultan her ne kadar güçlü kişiliği ve trajik ölümüyle anılsa da oldukça yardımsever bir sultan olduğu da aşikârdır. Büyük bir servete sahip olan Kösem Sultan, pek çok mescid, medrese ve çeşme inşa ettirmiştir. Üsküdar'da Çinili Camii, Çinili Hamamı ve yanında sıbyan mektebi, daru’l hadis, kütüphane, sebil ve çeşmesini yaptırmıştır. Anadolu kavağı Hisarı içinde mescid, Yavuz Selim'de Valide Medresesi, mescid ve çeşme ile Yenikapı'da çeşme inşa ettirmiştir. Ayrıca her yıl Kâbe yollarında bulunan fakirlere Surre Alayı ile gönderilmek üzere para vakıfları tahsis etmiştir. Kösem Sultan'ın başlattığı Çanakkale hisarlarının yapımı Turhan Valide Sultan zamanında tamamlanmıştır. Kösem Sultan'ın yaptırdığı en gösterişli eseri İstanbul'un çarşılar bölgesindeki Büyük Valide Hanı'dır. Evliya Çelebi, bu hanı anlatırken merhum Valide Sultan'ın altlı üstlü 300 sağlam hane inşa ettirdiğini ve o dönemde bu handan başka büyük han olmadığını yazmıştır. Halk arasında dindar ve hayırsever Valide Sultan olarak tanınmıştır. Hapishanedeki mahkûmların diyetini, borçluların borçlarını ödemiş, hacı kafilelerine yollarda su ve şerbet dağıttırmıştır.

Mahpeyker Kösem Sultan’ın Ölümü

Devletin içerisinde bulunduğu olumsuz şartlar, yeni padişahın validesini devlet idaresinde daha aktif olmaya zorlayınca Kösem Sultan’la Turhan Hatice Sultan arasında bir rekabet ortaya çıkar. Kösem Sultan bu durumun ancak yeni bir şehzadenin padişah olmasıyla değişebileceğini düşünerek Şehzade Süleyman lehinde çalışmalara başlar. Turhan Hatice Sultan’ın, durumu bir cariye vasıtasıyla öğrenmesi planı zarara uğratır. Bu sırada ayaklanan yeniçeriler, Turhan Valide Sultan’ın saraydaki yardımcıları olan ağalarının Mısır’a sürgün edilmesini talep etmektedir. Tehlikeli durum karşısında harekete geçen Turhan Sultan, ağalarının da yardımıyla Osmanlı tarihinin belki de en görkemli kadını olan Kösem Sultan’ı öldürmüştür. Kösem Sultan’ın cenazesi, eşi Sultan Ahmet Camii’ndeki I. Ahmed türbesine gömülmüştür. Kendisi Osmanlı tarihinin en güçlü Valide Sultan'ı olarak bilinmektedir. Mahpeyker Kösem Sultan, eşi döneminde siyasî işlere -tam anlamıyla olmasa da- karışmış ve veraset sisteminin dönüşümünde önemli bir rol oynamıştır. Kösem Sultan, oğulları ve torunu dönemiyle otuz yıla yakın devletin gücünü bizzat elinde bulundurmuş ve oynadığı siyasî oyunlar ile düşmanlarına meydan okumuştur. Hayatı romanlara, dizilere ve filmlere konu olmuştur. Naibe-i Saltanat, Valide-i Muazzama, Valide-i Muhtereme, Sahibet-ül Makam, Valide-i Kebire, Valide-i Maktule, Der-i Devlet, Ümmü'l Müminin, Ulu Valide sıfatlarıyla da anılan Kösem Sultan, tarihin en önemli kadın figürlerinden biri olarak hayata veda etmiştir.

Nezaket Rümeysa Kösem

Hüma Dergisi, Sayı:19

Yayın Tarihi: 02 Kasım 2022 Çarşamba 11:30
YORUM EKLE

banner19

banner36