banner17

Rusya'da yenilikçi idiler!

Müslümanlar için uzun ve zorlu ondokuzuncu yüzyılda, Rusya'daki Müslüman âlimler, düşünürler neler yapmışlardır? Cedidciler diye nitelenen birbirinden farklı üç önemli isim: Gaspıralı, Carullah ve Barudi!

Rusya'da yenilikçi idiler!

19. yüzyıl sonlarından başlayarak günümüze kadar etkileri devam eden bir akım var. İçinde İslamcılığın (reformist) fikirlerinin baskın olduğu bu akım, Rusya'daki Müslümanların toparlanış gayretlerinde çok önemlidir. Onlarca değerli âlimin, düşünürün, eğitimcinin, gazetecinin, düşünürün fikirlerini belirleyen veya onlara tesir eden Cedidcilik denilen bu akıma üç isim üzerinden çok kısa bir şekilde değindik.Gaspıralı İsmail

Hangi Tercüman bu gazete?

1883’de bir adam Bahçesaray’da bir gazete çıkarmaya başlar. Adı Tercüman’dır bu gazetenin. İstanbul’daki Genç Türkler’den ve Fransa’dan edindiği yenilikçi fikirleri, Kazan Türkleri ve Rusya’daki diğer Müslüman Türkler arasında yaymak için yapmaktadır bunu. ‘Dilde, fikirde, işte birlik’ sloganıyla çıkan bu gazetenin ilk amacı eğitim sisteminde bir yenileşmeyi gerçekleştirmektir. Kırımlı bu adamın ismi Gaspıralı İsmail Bey’dir.

Yenilikçi ve çalışkan

Gaspıralı İsmail Bey ıslah çalışmalarına ilkokullardan başlar. Usul-i cedid dediği bu yöntemle eğitim veren okullar açmaya başlar. Fikirlerinin ve davasının Rusya’daki Müslümanlar arasında etkinlik kazanması amacıyla seyahatler eder. Gittiği her yerde Türkler’in bu eğitim sistemiyle acilen kalkınmasının gerekliliğini vurgular. Kendisi bu okullarda Türkçe ders verecek hocalar yetiştirir. Ders kitapları hazırlar. Hiç durmaksızın çalışır. Milliyetçi bir tonun egemen olduğu bu İslamcılık modernleşmesi epey etkili olur ve pek çok önemli ismin yetişmesine kaynaklık eder.

Medresede bir Kadiri şeyhi

Bunlardan biri bir Kadiri şeyhi olan Alimcan Barudi’dir. Efgani, Abduh gibi isimlerin etkisinde kalarak eğitim işlerine önem verir ve Gaspıralı’yı örnek alarak Muhammediye Medresesi’ni açar. İbtidai, rüşdiye, idadi ve âliye kısmı olan bu kurumda birçok ilmin hem Arapça hem de Türkçe olarak okunmasını sağlar. Çalışmaları Ruslar’ı tedirgin eder. Iki yılllık bir sürgüne mahkûm edilir.

Milliyetçiliğe ve batıcılığa hayır!

Sonraki yıllarda, Bolşevik İhtilali sonrasındaki belirsizlik ve kısmî hürriyet ortamında toplanan Bütün Rusya Müslümanları Kurultayı’nda oy çokluğuyla ‘Rusya Müslümanları Müftüsü’ seçilir Barudi. Cedidciler safında yer almakla birlikte, İslam birliğini zayıflatacağı endişesiyle milliyetçiliğe ve dinî-milli hayata zarar vereceği inancıyla batıcılığa taraftar olmamıştır. Barudi’nin bu kadar tesirli olmasında iki mümeyyiz vasfının önemli olduğu söylenir. Bunlar da ilmî şahsiyeti ve tasavvufî kişiliğidir.

Musa CarullahMustafa Sabri Efendi'nin övdüğü yenilikçi

Cedidciler’den biri de Türkiye’de de son yıllarda kitapları yayımlanan Musa Carullah’tır. İlk eğitimine Rostov’da başlar. Kazan’a, Buhara’ya, İstanbul’a, Kahire’ye, Mekke’ye, Medine’ye, Hindistan’a, Şam ve Beyrut’a eğitim amaçlı uzun veya kısa seyahatler yapar. Sonra yeniden Petersburg’a döner ve yenilikçi gazetelerde Müslümanların sorunlarıyla ilgili yazılar yazar. ‘Rahmet-i İlahiyye’ adlı makalesi ‘kadimci’ âlimlerin sert eleştirilerine sebep olur. Fakat Musa Carullah aynı zamanda İslamiyet’te reform yapılmasını isteyen kişilerin görüşlerini doğru bulmadığını da belirtir. Mustafa Sabri Efendi onu bir yenilikçi olarak niteler ve rahmet-i ilahiyye'ye ilişkin görüşlerinden ötürü eleştirir. Lakin onun, her şeyi Batıdan alan reformcularla bir tutulamayacağını da belirtir.

'Keşif, bir tür aklî bakıştır'

İlmî yolculukları vefat edinceye kadar devam eden Musa Carullah bunun için Tokyo’ya bile gitmiştir. Fıkıh ve kelamın müteehhirin dönemlerdeki olumsuzluklarını eleştiren Carullah Bigi, tasavvufun keşfini bir tür aklî bakış olarak kabul eder ve sufiliğe olumlu yaklaşır. Fakat gavs, kutub, evtad-ı nüceba gibi tasavvufî kavramların ruhbaniyete yol açtığını söyleyerek tenkit eder.

Allah kendi yolunda samimi bir şekilde cehdeden kullarının makamların âli eylesin!

 

Mustafa Nezihi Pesen 'ahiret' müslümanlarını seviyor

Güncelleme Tarihi: 14 Ekim 2010, 16:29
banner12
YORUM EKLE
banner8

banner19

banner20