İlim için 3 kıtayı gezen bir âlim: İbnü’l-Baytar

İbnü’l-Baytar Ortaçağ’da bilgi, görgü ve tecrübesini arttırmak ve yazacağı eserlere malzeme toplamak için üç kıtayı gezen ender müelliflerden biridir.

İlim için 3 kıtayı gezen bir âlim: İbnü’l-Baytar

Babası veteriner olduğu için “İbnü’l-Baytar” lakabını alan Ebû Muhammed, devrinin en büyük botanik âlimi olarak kabul edilmektedir. Tababette kullanmak üzere bitki türlerinden ve besin maddelerinden oluşan malzemeyi bütün özellikleriyle tanıtmış, adlarını Arapça, Berberice, Latince, Grekçe ve Farsça olarak yazmıştır.

İbnü’l-Baytar’ı dünya ölçeğinde tanıtan eseri “el-Câmi’li-Müfredâti’l-Edviye ve’l-Ağziye” adını taşır. Bu eser, basit ilaçlar konusundaki Arapça yazılmış kitapların en önemlisi ve güvenilir olanı olarak kabul edilmektedir. Hayatının sonuna doğru yazdığı bu alfabetik eserde 2353 madde yer alır. Dioscorides ve Galen’in gözlemleriyle birlikte kendi değerlendirmelerine de dayanan eserde İbn-i Sina, Râzî Dînaverî ve Gâfıkî’nin isimleri sık sık geçer. Bu eser, İslâm hekimlerince geniş bir şekilde incelenmiş ve kendisinden yararlanılarak birçok tedavi kitabı hazırlanmıştır.

Dönemin ünlü eczacılarının yanında çalıştı

Endülüs’ün Mâleka şehrinde, yetiştirdiği âlimlerle tanınan bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen İbnü’l-Baytar’ın doğum tarihinin 575, 585, 593 ve 596 yılları olabileceğine dair farklı rivayetler mevcut. İlköğrenimini babasından gördüğü, ve bunu dini ve naklî ilimler ile tamamladıktan sonra botaniğe merak sardığı anlaşılmaktadır. Onun botanikçi olmasındaki en önemli pay yirmi yaşına kadar birlikte çalıştığı, daha çok İbnü’r-Rûmiyye diye tanınan İşbîliyeli Ebü’l-Abbas Ahmed b. Muhammed en-Nebâtî’ye aittir.

İbnü’l-Baytar, Nebâtî ile dostluğu süresince Endülüs bölgesinde yetişen tıbbî bitkileri ve bunların özelliklerini, yetiştikleri yerleri, ilmî ve mahallî adlarını öğrendi. Belki de hocasının ilmî araştırmalar yapmak amacıyla Doğu’ya gitmesi üzerine, Muvahhidler’in başşehri İşbîliye’de dönemin ünlü eczacılarından Abdullah b. Sâlih el-Kütâmî ile İbn Haccâc el-İşbîlî’nin yanında çalışmalarına devam etti. Bu sırada bir yandan Dioskorides ve Câlînûs’un basit ilaçlar hakkındaki eserlerini okuyor, bir yandan da Endülüs’ün çeşitli kesimlerindeki araştırmalarını sürdürerek malzeme topluyordu.

İlâç tabletlerinin yapışına bizzat şahit oldu

617’de hocası Ebü’l-Abbas’ı örnek alarak Akdeniz havzasındaki ülkelerde araştırma yapmak amacıyla uzun sürecek bir yolculuğa çıktı. Önce Bicâye, Kostantîne, Berka ve Trablusgarp gibi Kuzey Afrika şehirleriyle civarlarını dolaşarak yazmak istediği eserler için zengin malzeme topladı. 620 yılının sonlarına doğru Anadolu’ya ulaşıp Selçuklu ve Bizans hâkimiyetindeki bölgeleri gezerek tıp, eczacılık ve botanik âlimleriyle tanıştı. Seyahatinin bu bölümünde Makedonya ve Ege adalarını da ziyaret ettiği anlaşılmaktadır. Limni adasında bir cins topraktan teke kanıyla yoğrularak “tînü’l-mahtûm” yapıldığını ve oradaki Artemis tapınağının bakımını üstlenen bir kadının bu ilaç tabletlerini yapışına bizzat şahit olduğunu söyler.

Seyahat dönüşü artık çağının en büyük botanikçisi kabul edilen İbnü’l-Baytar topladığı zengin bitki koleksiyonuyla İskenderiye’ye gitti. Mısır Eyyûbî hânedanından el-Melikü’l-Kâmil Muhammed kendisine büyük itibar göstererek “Mısır botanikçileri başkanı” unvanını verdi ve hâkimiyeti altındaki Suriye’ye her gidişinde onu da beraberinde götürdü. el-Melikü’l-Kâmil’in ölümünden sonra yerine geçen oğlu el-Melikü’s-Sâlih Necmeddin Eyyûb döneminde de Eyyûbî sarayındaki mevkiini koruyan İbnü’l-Baytar, bu dönemde tekrar İslâm coğrafyasına seyahate çıktı. Lucien Leclerc, Kitâbü’l-Câmi’deki bitki adlarından hareketle onun Diyarbakır, Urfa, Musul, Lübnan, Kudüs ve Hicaz bölgelerini gezerek malzeme topladığını belirtir.

Üç kıtayı gezen ender müelliflerden biri

İbnü’l-Baytar’ın Kahire ve Dımaşk’ta bulunduğu sırada ders verdiği birçok öğrencisi olmuştur. Bunların başında, Dımaşk’ta 633 yılında kendisinden “el-İbâne ve’l-i’lâm bimâ fi’l-Minhâc mine’l-ḫalel ve’l-evhâm” adlı kitabı ile Dioskorides, Câlînûs ve Ahmed b. Muhammed el-Gafiki’nin basit ilaçlar hakkındaki eserlerini okuyan Uyûnü’l-enbâ müellifi İbn Ebû Usaybia gelmektedir. Diğer bir Dımaşklı öğrencisi de Ebû İshak İzzeddin İbnü’s-Süveydî’dir.

İbnü’l-Baytar Ortaçağda bilgi, görgü ve tecrübesini arttırmak ve yazacağı eserlere malzeme toplamak için üç kıtayı gezen ender müelliflerden biridir. Ayrıca topladığı, tabâbette kullanılan bitki türlerinden ve besin maddelerinden oluşan malzemeyi bütün özellikleriyle tanıtmış, adlarını Arapça, Berberîce, Latince, Grekçe ve Farsça olarak yazıp karışıklığa yer vermemek için harekelemiştir. Bilhassa öğrencisi İbn Ebû Usaybia’nın anlattıklarından hareketle onun alanında çağının en büyük âlimi olduğu kabul edilmektedir. İbnü’l-Baytar, Dımaşk’ta ansızın ölmüştür.

Eserleri

el-Müfredât (el-Câmiʿ li-müfredâti’l-edviye ve’l-aġẕiye)

 Basit ilaçlar konusundaki Arapça kitapların en önemlisi ve en güvenilir olanıdır. Müellifin hayatının sonlarına doğru yazdığı bu alfabetik eserde 2353 madde yer alır.

Tefsîru Kitâbi Diyâsḳūridûs (Dîsḳūridis)

Arapça literatürde Kitâbü’l-Ḥaşâʾiş ve Kitâbü Ḫams maḳālât adlarıyla bilinen Dioskorides’in beş bölümlü Materia Medica’sına yapılmış bir tefsirdir.

el-İbâne ve’l-iʿlâm bimâ fi’l-Minhâc mine’l-ḫalel ve’l-evhâm (Mektebetü’l-Haremi’l-Mekkî, Tıp, nr. 36)

Basit ilaçlar katalogu olup Ebû Ali İbn Cezle’nin aynı konudaki Minhâcü’l-beyân fîmâ yestaʿmilühü’l-insân adlı kitabını eleştirmek amacıyla yazılmıştır.

el-Muġnî fi’l-edviyeti’l-müfrede

Baş, göz, kulak, ağız, göğüs, mide, bağırsak, üreme organları, hamilelik ve eklem hastalıkları ile yara, tümör ve zehirlenmeler için kullanılan ilaçları ve tıbbın âciz kaldığı durumlarda halkın başvurduğu kocakarı ilaçlarını içeren yirmi bölümden ibaret bir basit ilaçlar kataloğudur.

Mîzânü’ṭ-ṭabîb (ṭıb)

 Emir Şehâbeddin Ahmed b. İsâ’nın isteği üzerine kaleme alınan kitap seksen babdan oluşmaktadır; bilinen tek nüshası Uppsala Kütüphanesi’ndedir.

el-Efʿâlü’l-ġarîbe ve’l-ḥavâssü’l-ʿacîbe

Risâle fî tedâvi’s-sümûm

Kitabın Ortası dergisi, Haziran 2019, sayı 27.

banner25
YORUM EKLE

banner19

banner13