18. yüzyıl Mevlevi şairlerden Enis Receb Dede

Enîs Receb Dede, hicrî on ikinci asrın ileri gelen şeyhlerinden olup Mevlevîler arasında en çok mürîdi bulunanlardandır. Murat Aslan yazdı.

18. yüzyıl Mevlevi şairlerden Enis Receb Dede

Enîs Receb Dede, uzun yıllar şeyhlik yapmış bir Mevlevî olup aynı zamanda divan sahibi bir şairdir. Divan edebiyatının ünlü simalarından Neşâtî ve Koca Ragıp Paşa gibi şairlerle çeşitli münsaebetlerinin bulunması bir yana gerek padişahlardan gerekse ekabirden pek çok kimseye Mevlevî sikkesi giydirmiş bir dinî şahsiyettir. Bu yazı, Mevlevî şeyhi ve şair Enîs Receb Dede’nin –genel hatlarıyla- hayatı hakkındadır.

Enîs Dede’nin asıl ismi Receb’dir ve Gülşenî tarikatine mensup olan Halil adında bir sipahinin oğludur. Râmiz Tezkiresi’nde 80 yaşını biraz geçtikten sonra vefat ettiği belirtilen Enîs Dede’nin 1650-1654 yıllarında doğmuş olması muhtemeldir.

Çocukluğunda İbrahim Efendi adlı bir cilt ustasının yanında çalışan Receb, eğitim için İstanbul’a gitmiş ve Yenikapı Mevlevihanesi’nde yetişmiştir. Ardından önce Edirne’deki Neşâtî Dede’ye bağlanan Enîs Dede, sonra tekrar İstanbul’a giderek Yenikapı Mevlevihanesi’nde Kârî Ahmed Dede’ye intisap eder. Onun ölümü üzerine de Kasımpaşa Mevlevihanesi’ne şeyh olarak atanır (Açık Önkaş, 2013).

Enîs Dede Edirne’de doğmuş, Yenikapı Mevlevihanesi’nde Şeyh Ahmedü’l-Kârî’ye[1] intisap edip onun hizmetinde çilesini doldurmuş ve bir süre Neşâtî Dede’nin hizmetinde bulunmuştur. Daha sonra Kasımpaşa Hankâhı’nda hücre sahibi olan Enîs Dede burada mesnevihanlık[2] yapmış, ardından Neşâtî Dede’nin[3] ölümü üzerine 1674 tarihinde Edirne’deki Murâdiye Mevlevihanesi’ne şeyh olarak atanmıştır. Altmış yıl[4] boyunca şeyh olarak hizmet etmiştir. (Esrar Dede, 2018: 31; Aksoy, 1995: 241)

Enîs Dede hicrî on ikinci asrın ileri gelen şeyhlerinden olup Mevlevîler arasında en çok mürîdi bulunanlardandır. Ali Enver’e göre beş padişah, otuz ikiden fazla vezir, devletin bütün mevki sahipleri, pek çok müderris ve Mevlevî âlimler kendisinden sikke giymişlerdir. İsmâil Âsım Efendi ve Şair Râgıp Paşa, Enîs Dede’nin müritleri arasındadır (Ali Enver, 2013: 36)

Esrâr Dede’nin Sâlim Efendi’ye anlattığına göre Enîs Dede’nin “Tokunsun tek hemân la’l-i nemek-rîzin leb-i câma / Katarsan bâde-i nâba nemek kat kat helâl olsun” beytine yirmiden fazla şair nazire yazmıştır; yine de hiçbiri bu rindane beytin güzelliğine ulaşamamışlardır. (Ali Enver, 2013: 37)

Enîs Dede 1147/1734 yılında Edirne’deki Murâdiyye Mevlevihânesi’nde vefat etmiştir. (Ali Enver, 2013: 37)

Şairin Divan’ı Edirne Valisi Ahmed İzzet Paşa’nın yardımlarıyla hicri 1307 yılında taş basması olarak basılmıştır. (Aksoy, 1995: 242; Ali Enver, 2013: 37)

“Vefat tarihini Fatin, Şemseddîn Sâmî, Mehmed Süreyyâ, Esrâr Dede, 1147/1734; Bursalı Mehmed Tâhir 1145/1732; Râmiz, Nâ'il Tuman ve Mecelle, 1146/1733 olarak gösterirler. Galatalı Hâfız, Enîs Receb Dede'nin vefatına "Kürsî-i cennetde Mevlânâ Enîs ola" (1147) mısrasını tarih düşürmüştür” (Açık Önkaş, 2013).

Enîs Recep Dede, edebiyat tarihi açısından önemli bir konumda bulunmaktadır. Döneminde oldukça etkili olmuş, bu Mevlevî dedesinin şiirleri her ne kadar birinci sınıf kalitede olmasa da okunmayı ve değerlendirilmeyi hak etmektedir. Özellikle, Mevlevi divan şairleriyle ilgilenenler için Enîs Receb Dede’nin; Şeyh Galip, Neşâtî ve Esrar Dede’den sonra okunması ve öğrenilmesi gereken bir şair olduğu söylenebilir.

Murat Aslan

Kaynakça

Açık Önkaş, Nilgün. (2013). Enîs Receb Dede, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, //www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=184 (Erişim Tarihi: 04.03.2020).

Aksoy, Hasan. (1995). “Enîs Receb Dede”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 11, s. 241-242.

Ali Enver. (2013). Semâ-hâne-i Edeb, haz. Sadık Erdem, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.

Ergun, Saadettin Nuzhet. (t.y.). Türk Şairleri,

Esrâr Dede. (2018). Tezkire-i Şuʿarâ-yı Mevleviyye, haz. İlhan Genç, Kültür Bakanlığı e-kitap, https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57762,tezkire-i-suara-yi-mevleviyyepdf.pdf?0 (Erişim Tarihi: 04.03.2020).

Güntan, Halil. (1990). Receb Enis Dede (Hayatı, Edebî Kişiliği ve Divanı’nın Tenkidli Metni), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi.

Mehmed Ziyâ. (1329). Yenikapu Mevlevihanesi, Dârü’l-hilâfetü’l-aliyye.

Dipnot:

[1] Mehmed Ziyâ’nın Yenikapı Mevlevihanesi isimli eserine göre ölüm tarihi 1090/1679-1680’dir (1329: 112). Saadeddin Nuzhet Ergun ise Türk Şairleri adlı eserinde Kârî Ahmed Dede’nin 1078/1667 yılında vefat ettiğini, Enîs Dede’nin de bunun üzerine Kasımpaşa Mevlevihanesi’ne mesnevihan olarak gittiğini belirtmektedir (t.y.: 1293).

[2] Açık Önkaş’a göre şeyhlik (2013).

[3] Açık Önkaş’a göre Neşâtî’nin ölümünden sonra posta geçen Seyyid Muhammed Ârif Dede’nin ölümü üzerine Enîs Dede posta oturmuştur.

[4] Nilgün Açık Önkaş’a (2013) ve Hasan Aksoy’a(1995: 241) göre altmış yıl, Esrar Dede’ye (2018: 31) göre ise elli yıl şeyhlik yapmıştır.

Yayın Tarihi: 05 Şubat 2021 Cuma 11:45 Güncelleme Tarihi: 05 Şubat 2021, 11:46
banner25
YORUM EKLE

banner26