Taşra basınının öncüsü: Tuna Gazetesi

Balkanlar’da Tanzimat’ın uygulayıcısı ve Tuna Vilayeti Valisi Midhat Paşa’nın yadsınamaz çabalarıyla basın hayatına başlayan gazete, 12 yıl boyunca yayımlanmaya devam etmiş; liberalizm, demokrasi, bilim, eğitim ve sanayileşme gibi dönemin Avrupa gelişmeleriyle yakından ilgilenmiştir.

Taşra basınının öncüsü: Tuna Gazetesi

Tuna Gazetesi, Osmanlı’nın son dönemlerinde Batı’yı model alan yeniden yapılanma sancılarının basındaki yansıması olarak sahneye çıkmıştır. Üstlendiği farklı fonksiyonlarla sadece güncel haber yayıncılığı görevini icra etmemiş; siyasal, bilişsel, toplumsal meselelere sayfalarında yer vermesiyle ün kazanmıştır. Balkanlar’da Tanzimat’ın uygulayıcısı ve Tuna Vilayeti Valisi Midhat Paşa’nın yadsınamaz çabalarıyla basın hayatına başlayan gazete, 12 yıl boyunca yayımlanmaya devam etmiş; liberalizm, demokrasi, bilim, eğitim ve sanayileşme gibi dönemin Avrupa gelişmeleriyle yakından ilgilenmiştir. Alanında ilk olmasının yanı sıra sunduğu yenilikler ve dönemini çeşitli perspektiflerden tarihe yansıtan zengin içeriği ile “öncü” olma özelliğini de taşımaktadır.

Vilayet gazetelerinin önemi

Osmanlı Devleti’nde 1839 tarihli Tanzimat Fermanı’nın ilanıyla her alanda olduğu gibi merkez ve taşra yönetiminde de yeniden yapılanma sürecine girilmiştir. Sürecin ilk adımların biri olarak 7 Kasım 1864 tarihinde “Tuna Vilayeti Nizamnâmesi” ilk resmî gazetemiz olan Takvim-i Vekayi’de yayınlanmıştır. Nizamnâmede öngörülen konulardan biri her vilayette bir matbaanın kurulmasıdır ve bu doğrultuda 1865 yılında okurlarıyla buluşmaya başlayan Tuna, “ilk vilayet gazetesi” unvanını taşımaktadır.

Yayınlandıkları bölgelerin resmî gazetesi olma görevini üstlenen vilayet gazeteleri hem hayatın içinden haberler barındırmış hem de halkı yönetim hakkında bilgilendirmişlerdir. Vilayet gazeteleri, bu çok yönlü içerikleri nedeniyle taşralarda kültür hayatının önemli unsurlarından biri hâline gelmişlerdir.1

Tasarım ve muhtevası

İlk başlarda haftada bir gün çıkan gazete, takip eden sayılarda artan okuyucu ilgisinin de etkisiyle haftada iki kez çıkmaya başlamıştır. İki sayfa Türkçe ve iki sayfa Bulgarca olarak yayınlanan gazetenin başlarda üç sütundan oluşan sayfaları dokuzuncu sayı itibariyle dörde çıkarılmış, ebatında da büyümeye gidilmiştir. Benimsediği sade dille, Türkçenin gelişmesine katkıda bulunan Tuna, kendi döneminin şartları içinde değerlendirildiğinde üst düzey bir sayfa düzeni dizayn etmiştir.

Tuna gazetesinde yer alan haberler düzenli başlıklar hâlinde okuyucuya sunulmuştur. İlk sayfada yer alan ve vilayetle ilgili haberler “Mevadd-ı Hususiye”, ülkenin geneliyle ilgili her alandaki gelişmeler “Mevadd-ı Umumiye”, yabancı ülke ve şahıslarla ilgili haberler “Havadis-i Hariciye”, kamusal ve özel ilanlarla ilgili tüm duyurular ise “İlânat” başlığı altında sıralanmıştır.2

Gazetenin menbaı: Matbaa

Taşra basınında öncü kabul edilebilecek Tuna gazetesi, Tuna Vilayet Matbaası’nda basılmıştır. Bölgenin valisi Midhat Paşa, vilayet matbaasını faaliyete geçirerek sultana methiyeler içeren eserler basmayı ve vilayetteki ıslahatları halka duyurmayı amaçlamıştır. Her ne kadar matbaada çalışanlar arasında Bulgar kökenli yazarlar, Yusuf Ziya Efendi ve Ahmed Mid-hat Efendi gibi dönemin önemli isimlerinin bulunduğu bilinse de gazete dışında yürütülen çeşitli faaliyetlerin varlığı sebebiyle gazetede çalışanlar ile matbaada çalışanların kadrosunu tam olarak ayırmak mümkün değildir.3

Yayın hayatının sonlanması

Her yıl gelişme kaydeden, 1500’ün üzerinde abone ile İstanbul’daki belli başlı süreli yayınları bile geride bırakan Tuna gazetesi, 1877 yılı Haziran ayına kadar yayın hayatına devam edebilmiştir. Rus-Türk Savaşı sırasında büyük oranda hasar gören matbaanın sağlam kalan parçaları, 93 Harbi sonunda Sofya’da kurulan Devlet Matbaası’na nakledilmiş, böylelikle ilk vilayet matbaası varlığını kısmen de olsa devam ettirmiştir.

Tuna gazetesinin yayın hayatı boyunca “Tuna” başlığının altında yer verdiği büyük harflerle yazılı şu ibare basın dünyasının her dönemde en çok ihtiyacı olan meziyetin ifadesi hükmündedir:

“İç ve dış haberleri içeren ve her türlü düşünceye yer veren gazetedir.”

Kaynakça:

1 Bekir Koç, “Tuna Vilayeti Gazetesi ve İçeriğine Dair Bazı Bilgiler (Mart 1865-Mart 1868)”, Tarih Araştırmaları Dergisi, c. 34, sayı. 57, s. 121-158, 2015

2 Osman İbrahimov, “Osmanlı Devleti’nde İlk Basın Yayın Faaliyetleri ve Tuna Gazetesi”, Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı 5, s. 82-94, 2016

3 Uygur Kocabaşoğlu, “Tuna Vilayet Gazetesi”, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, c. 2, s. 2, 1991

Yayın Tarihi: 28 Kasım 2021 Pazar 10:00 Güncelleme Tarihi: 29 Kasım 2021, 07:05
banner25
YORUM EKLE

banner26