Osmanlı'da aile nasıldı?

İlber Ortaylı tarihin, ailenin tarihinden ibaret olduğunu söylemesi bize Osmanlı Toplumunda Aile kitabı hakkında orijinal bir fikir vermekte.

Osmanlı'da aile nasıldı?

Dünyanın seyrine altı asır yön vermiş bir imparatorluğun aile yapısını şimdiye kadar lokal bir mesele olarak ele alan çalışma oldukça azdı. Prof. Dr. İlber Ortaylı bu alandaki boşluğu görerek Osmanlı Toplumunda Aile adıyla ilk baskısı dokuz yıl önce yapılan bir eser ortaya koymuştu. Her şeyden önce, bir hanedan devleti olan Osmanlı’nın içyapısının çözümlenmesi için ailenin anlaşılması gerekiyordu. Kitaba olan yoğun ilginin varlığı yeni bir baskıyı gerekli kıldı. Geçtiğimiz ay bu önemli çalışma yeniden okurla buluştu.

Prof. Dr. İlber Ortaylıİlber Ortaylı bir cihan devleti olan Osmanlı’nın ailesini oluşturan unsurların neler olduğunu açıklayarak kitaba başlıyor. Ayrı hukuk ve din sistemlerine dâhil olmalarına rağmen farklı millet ve etnik gruplardan meydana gelen bir sistem Osmanlı ailesi. Bu sistem içindeki toplulukların malum sebepten dolayı farkı dinsel değil sadece coğrafya üzerinden olmakta.

Müslim ve gayrimüslim topluluklar arasında -yaygın kanaatin aksine- yaşam düzeni ve aile yapısı farklılıkları olmadığı kitapta sıkça tekrar ediliyor. “Kültürel etkileşim ve hayatın temel kurumlarındaki ortaklık şaşılacak derece yüksekti.” diyor Ortaylı.

Millet kavramı üzerine de kitapta uzunca bölümler bulmak mümkün. Kavramı dini aidiyet ve kimlik meseleleri üzerinden ele alan Ortaylı, milletin kavmi veya lisanî aidiyete değil, dini ve mezhepsel aidiyet esasına dayandığını belirtiyor. Osmanlı millet sistemi içinde yaşayan Yahudiler, Dürzîler ve Yezidiler üzerinden bu aidiyet sorununu tartışıyor.

Prof. Dr. İlber Ortaylı, Osmanlı Toplumunda AileMillet sisteminin Tanzimat devrindeki dönüşümüne de açıklık getiren kitap, bu sistemin amacının cemaatlerin içinde Osmanlıcı elit bir tabaka yetiştirmekti diyor. Böylece millet sistemi gayrimüslim cemaatleri yönetmek için kullanılacak bir araç olarak düşünülmüştür. Bununla beraber Osmanlı aile yapısının homojen bir tarafı olduğu da ortaya konuyor. Hatta bir dil farkı olmasına rağmen farklı Müslüman topluluklara Türk kimliğini benimsetecek kadar içselleştirici bir yapı gösterebiliyor Osmanlı ailesi.

 

Mahallenin üyeleri birbirine kefildir!

Son zamanların popüler tartışmalarından biri olan mahalle de Prof. Dr. Ortaylı’nın ele almış olduğu meselelerden. Geleneksel, doğu toplumlarının en belirgin nişanesini taşıyan Osmanlı sosyal yaşamının kilit taşlarından biridir mahalle. Mahalle yaşamının en önemli tarafı, üyelerinin birbirlerinin kefili olmalarıdır.

Kitapta uzun uzadıya mahallenin idari yapısı, imamın mahalle halkı üzerindeki etkileri, evlerin yerleşim düzeni, gayrimüslim mahalleleriyle kıyaslanarak anlatılıyor. İmamın yerine modern bir kurum olan muhtarlığın getirildiği de kitabın anlatımları arasında. Mahallenin ölüm, düğün, doğum gibi sosyal faaliyetlerindeki ritüellere de değinen Ortaylı okuma yaşına gelmiş çocuklar için âmin alayları düzenlenmesini de anlatıyor.

Prof. Dr. İlber OrtaylıToplumsal tabakaları itibariyle Osmanlı ailesinin anlatıldığı kısımda, toplum içinde yasal kabul edilen irsî bir hiyerarşinin olmadığından söz açılıyor. Kast sisteminin dünyadaki anlamına değinen Ortaylı, Osmanlı toplumunun içyapısında böyle bir hegemonyanın olmadığına dikkati çekiyor. Ancak Osmanlı hanedanı için “özgün bir müessese” ifadesini de kullanıyor.

Osmanlı toplumu içinde isyanlara sözü getiren kitap, hiçbir zaman hanedana doğrudan bir saldırı olmadığı gerçeğinden bahsederek ailenin kutsallığına atıfta bulunuyor. İlerleyen satırlarda asırlardır merak öğesi olan harem hayatına da yer veriliyor. Bugüne kadar gerek Batılı seyyahların hatıratlarında, gerekse Türkiye’de yayımlanan kitaplarda anlatılan harem yaşantısının izlerine Ortaylı’nın yazdıklarında rastlayamıyoruz…

 

Osmanlı19. asır bize karmaşık bir tarih yükü bıraktı…

Osmanlı Toplumunda Aile kitabı 15. asırdan başlayarak aile kavramını tartışıyor. Fakat kitabın en dikkat çeken bölümü ise Osmanlı modernleşmesinin artık sesini daha gür çıkardığı dönem olan 19. asra ait kısımlar. Son yüz elli yıllık tarihimizi anlamamız için bize çok karmaşık bir tarih yükü bırak bu asır, Osmanlı ailesinin yeniden tanımlandığı bir dönem oluyor.

Osmanlı Toplumunda Aile sadece bir kavram üzerinden size kültür tarihi anlatmıyor. Tarihi, objektif ele aldığını eserleriyle, konuşmalarıyla ortaya koyan Prof. İlber Ortaylı’nın bu yapıtı da çok yönlü bir okuma imkânı sağlayacak. Aile hukuku, sosyal yaşam, aile içi ilişkiler, hanedan, harem, poligami, kadının hukuku, modern aile gibi her biri birbirinden önemli ve tartışması az olmayan başlıkları engin birikimiyle ilk kaynağından ortaya konuyor bu kitapta.

Aileyi bir toplumun en muhafazakâr, değişimi en az kurumu olarak bize aktaran bu kitapla, tarihin gerçekliğinin en doğru biçimde aile yapısını deşifre etmekten geçtiğini anlıyoruz. İlber Ortaylı tarihin, ailenin tarihinden ibaret olduğunu söylemesi de bize kitap hakkında orijinal bir fikir vermekte.

 

Murat Ergün dikkat çekti!

Güncelleme Tarihi: 20 Kasım 2009, 07:48
banner12
YORUM EKLE
YORUMLAR
Rabia Demiral
Rabia Demiral - 6 ay Önce

Okunması gerekli çok güzel bir eser.Ecdadımızın örnek alınması gerekirken avrupayı örnek almayın.yeni nesillere aktaralım lütfen.emeğine sağlık.

Mehmet Necati
Mehmet Necati - 9 yıl Önce

Çok ama çok önemli bir konu. Tebrikler gündeme getirdiğiniz için.

banner19