Nedîm'in bir beyitinin sözdizimsel incelemesi

Divan şiirinin sözdizimsel açıdan incelenmesi, bu edebî ürünleri anlama ve yorumlama konusunda yeni açılımlar sağlayabilir. Murat Aslan yazdı.

Nedîm'in bir beyitinin sözdizimsel incelemesi

Walter G. Andrews’in, 1985’te yayınlanan Poetry’s Voice, Society’s Song: Ottoman Lyric Poetry adlı kitabında, sözdizimsel incelemelerin geçmişte Osmanlı şiiri incelemelerinin bir parçası olmadığına dair tespiti daha sonraki tarihlerde yapılan bazı akademik çalışmalara ilham vermiş olacak ki bu tarihten sonra gerek dilbilim gerekse eski Türk edebiyatı araştırmacıları birtakım metinleri söz dizimi açısından incelemiştir (Andrews, 2017: 33). Söz konusu çalışmalara Mehmet Dursun Erdem’in Kitab-ı Kıssaname-i Süleyman Aleyhisselam Üzerine Söz Dizimi Çalışması (Süleymanname 74. cilt), Süleyman Altıner’in Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât Adlı Eseri Üzerine Bir Söz Dizimi , Hüsna Kavaklıçeşme Kotan’ın Yunus Emre Divanı’nın Söz Dizimi, Hami Akman’ın Şeyyâd Hamzâ'nın Yûsuf U Zelîhâ Adlı Eserinin Söz Dizimi ve Ekrem Yıldız’ın Ahmed Fakih’in Kitābu Evsāfı Mesācidi’ş-Şerīfe İsimli Eseri Üzerine Söz Dizimi İncelemesi adlı yüksek lisans veya doktora çalışmaları örnek olarak gösterilebilir. Batıda ise edebiyata yönelik dilbilimsel yaklaşımlar Poetry’s Voice, Society’s Song: Ottoman Lyric Poetry adlı kitabın yayımlanmasından hemen önceki on beş yıllık döneme dek gider. Donald C. Freeman’ın editörlüğünü yaptığı Linguistics and Literary Style kitabı 1970’te, Symour Chatman’ın editörlüğünü yaptığı Literary Style: A Symposium adlı kitapsa 1971’de basılmıştır.[1]

Andrews’e göre divan şiirinin dili günlük konuşma diline oldukça yakındır. Bununla beraber günlük konuşma dilinde söz dizimine dair birtakım kısıtlamalara divan şiirinin dili izin verir. Divan şiirinde, anlam karışıklığına yol açacak şekilde cümlelerin ve cümleciklerin iç içe geçmesi; böylece sözdizimsel belirsizliklerin ortaya çıkması olağan bir durumdur (Andrews, 2017: 36-37).

Türkçe söz diziminde yüklemin sonda, öznenin ise başta olduğu bilinen bir husustur. Bu söz diziminde vurgu, Andrews’in belirttiği üzere, üç şekilde yapılır: İlk olarak; vurgulanacak kelime yüklemden bir önceki öğe konumuna getirilir (Balamir çayı masaya koydu). İkinci olarak sözdizimsel vurgulamada ise bilinen husus cümlenin başına, yeni bilgi ise cümlenin odak noktasına konur (Masaya çayı Balamir koydu). Son olarak; devrik cümlede bilinen öğe yüklemin sağına, bilinmeyen ve vurgulanmak istenen öğe yüklemin soluna konulur (Masaya koydu Balamir çayı). Ayrıca, yüklemin cümle içindeki yeri de cümlenin duygusu konusunda okuyucuya bazı bilgiler sunabilir. “Eve gel.” cümlesi serinkanlı bir tavrı sezdirirken “Gel eve!” cümlesi bir kızgınlık ifadesi olduğunu hissettirir (Andrews, 2017: 38-39).

Divan şiiri araştırmalarının temel amacı

Divan şiirinin sözdizimsel açıdan incelenmesi, bu edebî ürünleri anlama ve yorumlama konusunda yeni açılımlar sağlayabilir. Nitekim divan şiiri araştırmalarının temel amacı, Walter G. Andrews’in de dediği gibi, bu şiirlerin “kendine özgü dilinin nasıl işlediğini anlamaktır” (Andrews, 2017: 51). Bu yazıda, Nedîm Divanı’ndaki “Sar tıfl iken o şûhu dahı nâmın almadan” mısralı gazeldeki matla beyiti sözdizimsel açıdan incelenmiştir.

Sar tıfl iken o şûhu dahı nâmın almadan

Zevk ehlinin büyükleri peygâmın almadan (G. 102/1)

Bu beyiti cümle olarak düşündüğümüzde, cümlenin öğeleri şu şekilde olacaktır:

sar: Yüklem

tıfl iken: Zaman zarfı

o şûhu: Nesne

dahı: Edat

nâmın almadan: Zaman zarfı

zevk ehlinin büyükleri peygâmın almadan: Zaman zarfı

Beyit sözdizimsel açıdan belirgin bir belirsizlik ya da anlam karışıklığı arz etmese de beyitte yer alan üç zaman zarfı ve vurgulu yüklem araştırmacılar için zorluk sebebidir. Permütasyon hesabına göre, bu altı öğeyi kullanarak farklı söz dizimlerine sahip yedi yüz yirmi adet cümle elde edebiliriz. Bununla beraber, elde etmek istediğimiz cümle kurallı cümle olduğu için, yüklem kesin olarak en sonda bulunmalıdır ki bu şart dahilinde elde edebileceğimiz farklı söz dizimlerine sahip cümle sayısı yüz yirmiye düşmektedir. Edatın cümle başında olamayacağını düşünürsek ve cümlemizi buna göre oluşturmaya çalışırsak elde edebileceğimiz farklı cümlelerin sayısı doksan altıya dek geriler. Bu durumda, bu beytin nesre çevrilmiş hâlini, yüklemin sonda olması ve edatın başta olmaması şartıyla doksan altı şekilde yazabiliriz. Fakat söz konusu nesre çevirilerden herhangi birisi beyitin vermek istediği mânâyı eksiksiz bir biçimde verebilir mi? İşte burada, klasik Türk edebiyatının belagat anlayışı çerçevesinde hareket etmek ve beytin nesre çevirisini yazarken şairin vermek istediği anlam ve his evrenini yansıtacak şekilde yorum yapmak gerekmektedir.

Öncelikle belirtmek gerekir ki beyitte vurgu ilk mısranın ilk kelimesinde, yani yüklemdedir. Bu husus, aceleci bir tavrın göstergesidir ve gazel boyunca bu tavır aynı şekilde devam eder. Şair, sevgiliyi, müthiş bir kıskançlık duygusuyla, rakipler ona ulaşamadan, hatta ondan haberdar dahi olmadan kucaklamak ister. Vurgunun yüklemde olduğu cümleler ise genel olarak yüklem cümleleridir ve kurallı uzun cümlelerde vurguyu yüklemde göstermek –özel işaretler olmaksızın- imkansızdır. Bir diğer seçenek ise, beyitin nesre çevirisine kelime eklemektir. Dolayısıyla beytin nesre çevirisi şu iki şekilde olabilir:

  •  Sar! O şûhu dahı nâmın almadan, zevk ehlinin büyükleri peygâmın almadan, tıfl iken…
  •  O şûhu dahı nâmın almadan, zevk ehlinin büyükleri peygâmın almadan, tıfl iken sar.
  •  Sar! O şûhu dahı nâmın almadan, zevk ehlinin büyükleri peygâmın almadan, tıfl iken (sar).

Şiiri nesre çevirme ne kadar mümkün?

Birinci örnek nesir cümlesi, vurgunun yüklemde olduğunu belirtmek için bir ünlem cümlesi ve bir tamamlanmamış cümle şeklinde kurulmuştur; fakat ortaya çıkan sonuç estetik bir beyitin estetik olmayan bir nesre çevirisinden başka bir şey değildir. İkinci örnekte ise kurallı bir cümle kurulmuştur ve vurgunun yüklemde olduğu yüklemin italik yazılmasıyla belirtilmiştir. Bu örnek, birinci örneğe göre daha tercih edilebilir bir seçenektir. Son örnekte ise beyitin nesre çevirisine yorum katılmış ve beyitte olmayan bir kelime nesre çeviriye ilave edilmiştir. İncelediğimiz beyitte söz konusu kelime bir yüklem olduğundan ve konulduğu yere başka bir kelime gelemeyeceğinden dolayı beyite tam anlamıyla uymuştur; böylece en az ikinci örnekte olduğu kadar güzel bir nesre çeviri ortaya konmuştur. Yine de beyitin aşağıdakiler gibi pek çok nesre çeviri şekli olabilir:

  1. O şûhu dahı tıfl iken nâmın almadan, zevk ehlinin büyükleri peygâmın almadan sar.
  2. O şûhu dahı tıfl iken zevk ehlinin büyükleri peygâmın almadan, nâmın almadan sar.
  3. O şûhu dahı zevk ehlinin büyükleri peygâmın almadan, nâmın almadan, tıfl iken sar.

Görülüyor ki bir beyitin nesre çevirisinde çevirmenin yorumu oldukça önemlidir ve neredeyse zorunludur. “Bir çevirmen neden ‘a’ seçeneğindeki gibi değil de ‘b’ seçeneğindeki gibi beyiti çevirir?” sorusunun cevabı, çevirmenin beyiti anlayış tarzıyla ve onu yorumlamasıyla ilgilidir. Bu da klasik Türk şiiri ürünlerinin nesre çevirilerini yoruma açık bir hâle getirmektedir. Ayrıca, nesre çeviri şiirin ne ahengini ne de aruz ölçüsünü verebilmektedir. Bu da şiiri şiir olmaktan çıkarıp yalnızca anlama hapsetmekte, böylece edebi ürünün estetik değerinden çok şey alıp götürmektedir. Dolayısıyla, bir beyitin nesre çevrilmesi meselesinde söz dizimi hususu ve beyite ait ahenk ve aruz ölçüsü gibi unsurların nesir cümlesine yansıtılamaması problemi şiirin –bir kez daha- nesre çevrilmesinin imkânsız olduğunu göstermektedir.

Kaynakça

Andrews, Walter G. (2017). Şiirin Sesi, Toplumun Şarkısı, İletişim Yayınları, çev. Tansel Güney, İstanbul.

Nedîm Divanı (2017). Haz. Muhsin Macit, Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Eserleri Dizisi, https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56214,nedim-divanipdf.pdf?0 (Erişim Tarihi: 19.11.2019)

                                                                  

 

[1] Bahsi geçen iki yabancı kaynak, Walter Andrews’e ait Şiirin Sesi Toplumun Şarkısı adlı kitabın bir dipnotundan alınmıştır (Andrews, 2017: 35).

Güncelleme Tarihi: 09 Ocak 2020, 10:15
banner25
YORUM EKLE

banner19

banner13

banner26