İsmail Ebu'l İz Cezeri: Mekanik biliminin aklı!

İsmail Ebu'l İz Cezeri, bilim ve teknik tarihimizi yeniden okumamızı ve yazmamızı sağlayacak kadar güçlü bir birikim bırakmıştır. Cezeri ve onun gibi bilim ve teknik gelişimine katkı yapmış kişilerin bıraktığı miras geleceği imar etmede bize kılavuz olmalıdır. Cihad Meriç yazdı.

İsmail Ebu'l İz Cezeri: Mekanik biliminin aklı!

Bu topraklarda bilim ve teknoloji konuşulacaksa bunun giriş kapısı İsmail Ebu'l İz Cezeri'dir. Özellikle mekanik ilmine kattığı değer zamanlar üstü etki bırakmış ve “bediüzzaman” lakabını hakketmiştir. Son yüzyılın baş döndüren teknolojik gelişmeleri onun kıymetini daha çok arttırmıştır.

Özellikle su saatleri, filli saat gibi eserleriyle ön planda olmasına rağmen tasarlamış olduğu su pompasında kullandığı teknik günümüz otomotiv teknolojisine çok yakındır. Bu durum benim gibi onu ve eserlerini tanıyan teknik bilim insanlarının dikkatini çekmiştir.

Hazırladığı bilim kitabının mukaddimesi, ortaya koyduğu eserler kadar kıymetlidir. Müslüman bilim insanının tekniğe ve bilime nasıl yaklaşması gerektiğini çok net ortaya koymuştur. On ikinci yüzyılda bu cümleleri kurmuş olması hayranlık uyandırıcıdır. Mesleki ve teknik eğitim üzerine kafa yoran biri olarak, Müslüman bilim insanın bu bakışını geçmişten kendime bırakılmış bir mektup olarak aldım, öptüm ve başımın üzerine kaldırdım.

Zamanının imkanlarını çağları aşacak bir bakışla değerlendirdi

Su pompası makinesini incelediğimizde neler görüyoruz. İlk olarak pistonlar dikkatimizi çekiyor ve pistona bağlı olan ve onun hareketinin doğrusal ve dairesel dönüşümünü sağlayan eksenden kaçık krank mili mantığı, bu mekanizmada eksantiriklik bir dairesel dişliye eksenden kaçık bağlanan kol ile sağlanmıştır. Pistonun hazneye çektiği suyun dolmasını sağlayan ve sonra yukarı pompalanmasını sağlayan bugün supap dediğimiz iki kapakçık bulunmaktadır. Günümüzde boksör motorlarda ördüğümüz tek merkeze bağlı sağa ve sola çalışan pistonlar suyun kesintisiz akışını ve harekette devamlılığı sağlamıştır.

İsmail Ebu'l İz Cezeri'nin bugünün akıllı makine mantığını o zamandan görmüş olması bilim insanlarında hayranlık uyandırmaktadır. Başka bir sistemde de dişlileri devamlılık oluşturacak şekilde dizmiş olması, onun otomatik ve devamlı hareket konusunda ufuk açıcı bir miras bıraktığının en büyük göstergesidir. Kısaca zamanının imkanlarını çağları aşacak bir bakışla değerlendirmiştir.

Su pompası şekli incelendiğinde bir hayvan yardımıyla dönen dişliler, hareketi, eksantrik kolun bağlı olduğu dişliye iletmekte (krank mili) dişli dönerken kol sağa ve sola hareketini kendisine bağlı pistonlara vermektedir. Piston geriye doğru çekilirken oluşturduğu vakum sayesinde suyu çekmekte, piston tarafına doğru açılabilen subap sayesinde su silindir içine dolmaktadır. Piston ileri harekete başladığında önündeki suyu basınçlı olarak alttaki subap içten açılmayacağı için üste dıştan bağlanmış subapı basınçla açarak suyu yukarıya göndermektedir. Bu işlem çift taraflı yapıldığı için iki piston sırayla işlemi gerçekleştirmektedir.

Şimdi esas konumuza gelelim. Su yerine hava-yakıt karışımı piston tarafından silindir içerisine alınsa ve buna bir ateşleme mekanizması eklense, sıkıştırma işleminden sonra patlama sağlansa, piston hızla geri gideceği için kola bağlı dişli dönmez mi? Ardından üstteki subaptan yanmış gazları atsak çevrim tamamlanır. Ve klasik motor döngümüz “em-sıkıştır-ateşle-at” sağlanmış olur; kola bağlı dişli de sürekli döner, bu dairesel hareketi tekerleklere iletirsek aracımız hareket eder. Aslında büyük âlim motora ne kadar yaklaşmış değil mi? Onun çalışmalarını devam ettirip ileri götürenler olsa idi motor teknolojisi için yedi yüz yıl beklememize gerek kalır mıydı?

Neden bu birikimi geliştiremedik?

Bilim tarihimizde oluşan boşluklar henüz doldurulamamıştır. Bilim ve teknik tarihimiz üzerine yeterince çalışma yapılıp yapılmadığı ayrı bir tartışma konusudur. Az çok Cezeri'nin yararlandığı öncü bilim insanlarını biliyoruz; fakat takipçileri konusunda şimdilik elimizde net bir veri bulunmamaktadır. Takiyyüddin dört yüzyıl sonra benzer çalışmaları yapmıştır, onun ardından da bir boşluk gözükmektedir. Bu konular ciddi araştırma konularıdır, akademik camiaya bu konuda büyük iş düşmektedir. Kopukluk var mı, varsa neden?

Bu birikimler gün yüzüne çıktığında hikmet ehlinin bilim ve tekniğe nasıl yaklaştığı ortaya çıkacaktır. Geleneğimizde genel anlamda gelişen teknoloji, insan ve kainata zarar vermedikçe sahiplenilmiş, eğer çevreye ve insana bir şekilde zarar varsa kontrol altında tutulmuştur. Zaman zaman bazı çıkar çevreleri kendi üstünlüklerini kaybetmemek için her zaman olduğu gibi tekamülü sekteye uğratmaya çalışmışlardır.

Artık klasikleşmiş “biz neden geri kaldık” soruları yerine, “Birikim ve değerlerimizi neden yeterince tanımıyoruz? Neden bu birikimi geliştiremedik? Zamanın şartlarına göre bunları tekrar niye üretemedik?” ve benzeri sorular üzerine düşünmeliyiz. Bugün de kendi birikim ve değerlerimize körlüğümüz devam etmektedir. Bu körlüğün tedavisi nedir? Bu soruyu da sosyologlarımıza bırakıyoruz.

Bu miras geçmişi anlamada ve geleceği imar etmede bize kılavuz olmalıdır

Batı medeniyetinin burnunun sürtüldüğü yirmi birinci yüzyılda, aslında tüm medeniyetlerin birbirinin birikimine değer katarak büyüdüğü ve bilim insanlarının birey olarak da kendinden önceki tüm kaynaklardan beslenerek ilerlediği daha iyi anlaşılmaktadır. Batı medeniyetine kadar hiç kimse kendinden önceki birikimi yok saymazken, bir takım hızlı gelişmelerle gözü dönmüş olan Batı medeniyeti kendilerini zamanın başlangıcı kabul etmiştir. Artık bilim ve teknoloji tarihi insanlığın ortak birikimi olarak okunmalı ve gelecek kuşaklara bu birikim bu şekilde emanet edilmelidir.

İsmail Ebu'l İz Cezeri, bilim ve teknik tarihimizi yeniden okumamızı ve yazmamızı sağlayacak kadar güçlü bir birikim bırakmıştır. Bu vesileyle ülkemizde tüm teknik okullarda İsmail Ebu'l İz Cezeri ve onun gibi bilim ve teknik gelişimine katkı yapmış kişiler tanıtılmalıdır. Ayrıca hakettikleri değer verilerek, bıraktıkları miras araştırılmalı, bu miras geçmişi anlamada ve geleceği imar etmede bize kılavuz olmalıdır.

İsmail Ebu'l İz Cezeri hakkında kaynak taramalarımız devam etmektedir. Şimdiye kadar ulaşabildiğimiz konumuzla alakalı internet ortamında kolayca ulaşılabilecek kaynakları daha fazla bilgi edinmek isteyenlerin, özellikle yeni nesil araştırmacıların ilgisine sunuyorum.

İsmail Ebu'l İz Cezeri'nin kitabının flash olarak taratılmış hali: http://www.ebuliz.com/ebuliz22.swf

İsmail Ebu'l İz Cezeri'nin pompasının modeli: http://www.muhendislikbilgileri.com/?pnum=133&pt=EBU%27L+%C4%B0Z+POMPASININ+SW+MODEL%C4%B0

Mühendis gözüyle İsmail Ebu'l İz Cezeri: http://www.muhendislikbilgileri.com/?pnum=132&pt=EBU%27L-%C4%B0ZZ

İsmail Ebu'l İz Cezeri hakkında kitabı bulunan Abdullah Yaşın'nın kişisel sitesi: http://www.abdullahyasin.org/Cizre/ebul-z-el-cezeri

Yavuz Unat'ın İsmail Ebu'l İz Cezeri hakkında makaleleri:

1- El-Cezerî'nin, Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar Adlı Eseri incelemesi http://www.yavuzunat.com/m/M14.pdf

2-Türk Teknoloji Tarihinden İki Örnek; Cezerî ve Takîyüddîn http://www.yavuzunat.com/t/T03.pdf

3- Artuklular Dönemi'nde Bir Türk Mühendis: Cezeri http://www.yavuzunat.com/t/T25.pdf

İslam’da Bilim ve Teknik Cilt V (Özellikle konumuzla alakalı “pompa düzenekleri” bölümü incelenmelidir.): http://www.ibttm.gov.tr/Eklenti/16570,5-ciltpdf.pdf?0

MEB tarafından hazırlanan “Robotik” kitabının tarihsel gelişim kısmında El-Cezerî'den bahsetmiş olması iyi yolda olduğumuzu gösteren güzel bir örnek: http://www.asafvarol.com/dnotlar/robotik/robotik_kitabi.pdf


 

Cihad Meriç yazdı

Güncelleme Tarihi: 04 Aralık 2018, 11:41
YORUM EKLE
YORUMLAR
Misafir
Misafir - 2 yıl Önce

Cezerî'nin Kitâbu'l-Hiyel'inin Osmanlı döneminde yapılmış bir çevirisi Tercüme-i Hiyel (Mekanik Tercümesi) adıyla Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı tarafından 2015 yılında yayınlandı. Renkli mekanik çizimler içeren yazma nüshasıyla latinizasyonu yapılan Osmanlıca metninin karşılıklı yayınlandığı eserin mütercimi bilinmemekte. Eserin tam metnine ve tıpkıbasımına e-kitap olarak kurumun internet adresinden ulaşmak mümkün. LİNK: http://www.ekitap.yek.gov.tr/Home/Show2?BOOK_NO=38

Cihad Meriç
Cihad Meriç - 2 yıl Önce

Konuyla ilgili yeni site hazırlanmış:Kitabı da yeniden yayına hazırlandı.Cezeri'nin değeri zamanla daha iyi anlaşılacak.http://www.cezerininmakineleri.comAyrıca yorumuyla kitabın linkini veren arkadaşa çok teşekkür ederim.

banner19