Açe ilk ne zaman gelmiş gündemimize?

Mehmet Özay, Açe ile Osmanlı ilişkilerinin mitsel unsurlardan kurtulması için 61 yıllık bir metne dikkat çekti..

Açe ilk ne zaman gelmiş gündemimize?

 

Açe’nin Türk yurdunda hatırlanışı ne zamana dayanır?” diye bir soru aklımıza geldiğinde, herhalde “26 Aralık 2004” diyecektir kahir ekseriyet. Geçtiğimiz Ramazan Bayramı vesilesiyle Açe’de bulunduğum günlerde İstanbul’daki arşivden topladığım evrakları karıştırırken, Ayhan Nalbandoğlu’nun kısa ancak önemli metnini bir kez daha ele alma fırsatı buldum. Baktım, bu makalenin yayınlanmasından bugüne tamı tamına 61 yıl geçmiş.

61 yıllık metinle bugün ulaştığımız gerçekler örtüşüyor mu araştırdımAçe - Osmanlı mezarlığı

Nalbandoğlu’nun 1951 yılı Mayıs ayında kaleme aldığı ve “Sumatra ve Cava’da Türk Topları” başlığını taşıyan makalesi, Ülkü Kitap Yurdu tarafından yayımlanan Tarih Hazinesi dergisinin onuncu sayısında çıkmış. Bu derginin iki cilt halinde biraraya getirilen nüshalarını, 2006 yılı başlarında, Sultanahmet’teki Başbakanlık Osmanlı Arşivleri’nin giriş katındaki Cumhuriyet döneminde Latin alfabesiyle yayınlanan kimi eserlerin yer verildiği bölümde bulmuştum. Söz konusu derginin, ulaşabildiğim bu iki cildinin dışında başka sayıları olup olmadığını şimdilik bilmiyorum. Adını maalesef hatırlayamadığım bu bölümden sorumlu kişinin de yardımıyla Tarih Hazine’sinin nüshalarına ulaşmış ve ilgili sayfalarını fotokopi almıştım. (Bu vesile ile, o sıralar ziyaretlerim sırasında yardımını esirgemeyen o yetkiliye de gıyabında teşekkür etmek isterim.)

Nalbandoğlu’nun söz konusu iki sayfalık bu makalesine yeniden göz atarken, ilk okumalarımda epeyce cümlenin altını çizdiğimi fark etmekle birlikte, aradan geçen süreçte elimin değdiği Endonezyaca ve İngilizce metinlerden edindiğim bilgilerle ister istemez bir kıyaslama yapma durumunda kaldım. Elbette bu kritik yaklaşım, Nalbandoğlu’nun altmışbir yıl önce kaleme aldığı metnin öneminden bir şey kaybettirmeyecektir. Ancak, modern Türkiye şartlarında Açe’nin yeniden hatırlanışında nasıl bir yaklaşım sergilendiğini, bunun ne kadarının tarihî gerçekliklerle örtüştüğünü, ne kadarının afakî veya mitsel tasarımlara dayandığını ortaya koymanın da bir sorumluluk gereği olduğunu unutmamalıyız.

Osmanlı yönetiminin bölgeye ilgisini çekmeye çalıştılar

Öncelikle Nalbandoğlu’nun Açe’yi nasıl keşfettiğine değineyim kısaca. İkinci Dünya Savaşı’nda İngilizlerin Cava Adası’na çıkışlarından hareketle bölge Müslümanlarının tarihine eğildiği anlaşılıyor yazarın. Tabii Cava Adası dendiğinde Hollanda Doğu Hint sömürge yönetimi ve bu yönetimin son dönemdeki en önemli danışmanlarından ve bir İslamolog olan Dr. Snouck Hurgronje’a ulaşmamak mümkün değil. Nalbandoğlu da böyle bir veriyle hareket ederek, nihayetinde “Açe olgusuna” el atıyor. Hurgronje’un bugüne kadar aşılamamış bu iki ciltlik Açeliler (The Acehnese) adlı çalışmasındaki Osmanlı Devleti’nin Açe’ye yardımını konu alan bölümlerini kendi düşünce ve görüşleriyle birleştirerek gündeme getiriyor. Bu çerçevede ne gibi yanlış algılamaların, düşüncelerin ve bilgilerin olduğuna değinelim.

Açe - Osmanlı mezarlığıİlk olarak, Açe’nin içinde yer aldığı Sumatra Adası, Sunda Adası olarak zikrediliyor ki, böyle bir coğrafî tanımlama Endonezyaca ve İngilizce eserlerde mevcut değil. Sumatra ve Cava Adaları’nı birbirinden ayıran su yolu Sunda Boğazı olarak bilinmekle birlikte, “Sunda Adaları” tabiri mevcut değil. Nalbandoğlu, Açe Darusselam Sultanlığı’nı (ADS) Sunda Adaları Devleti olarak tanıtarak “Sundalılar 386 yıl önce bizden yalnız askerî bir himaye değil, sınaî yardım da istiyorlardı” (s. 502) diyor. 1511-1904 yılları arasında siyasi egemenliği sürmüş olan ADS’nın, “Sunda Adaları Devleti” olarak adlandırıldığını bir başka kaynakta görmek mümkün değildir.

Bir başka husus, ADS’nın nüfusuyla ilgilidir. Yazar, burada bir kez daha bütün “Sunda Adaları Devleti” kapsamında ele aldığı Açe’yi “4 milyon Müslümana hükmeden dört bin ada namına yardım isteyen” (s. 503) bir devlet olarak niteler. Bugün Endonezya Cumhuriyeti’nin otuzüç eyaletinden biri olan Açe Eyaleti’nin nüfusu dört milyonu biraz geçkindir.

Dolayısıyla, 16. yüzyıl ikinci yarısının hemen başında ADS’nin nüfusunun milyon olması mümkün değil. Kaldı ki, Sultan Alaaiddin el-Kahhar’ın elçisi Hüseyin vasıtasıyla Konstantinople’a gönderdiği mektubuna cevaben yazılan metinde (7 Numaralı Mühimme Defteri: 975-976 (1567-69), TC Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, Yayın No. 37, Ankara, 1998, s. 124.) Malay Takımadaları’nda yaşayan Müslümanların hac yolculuklarında yaşadıkları sıkıntıları dile getirmesi, ADS’nın bu adalar üzerinde siyasi egemenliği olduğundan dolayı değil, Güneydoğu Asya Müslümanlarının maruz kaldıkları sıkıntıları dile getirerek, Osmanlı yönetiminin bölgeye ilgisini çekmeye matuf olduğu şeklinde anlamak gerekir.

Açe-Osmanlı ilişkileri mitsel unsurlarından kurtulur da…Açe - Osmanlı mezarlığı

Bütün badirelere rağmen, Açe’ye ulaştığı varsayılan iki gemide bulunan askeri uzman ve zanaatkârlar arasında Mimar Sinan’ın çıraklarının da yer aldığı bilgisinde doğruluk payı bulunabilir. Ancak, bu mimarların Sumatra Adası’na çıktıktan sonra “kaleler, kuleler, hükümdara saraylar yaptıkları”, öte yandan “askerî ve sınaî heyetin Sumatra Adası’na çıktıktan sonra adada tophaneler ve kılıçhaneler kurdukları” (s. 503) yönündeki anlatının, kuşkuyla karşılamamızı gerektirecek abartılar içerdiğini düşünüyorum.

Yazarının taşıdığı kimliğin ötesinde, bu tür anlatıların abartılmasının, zaman ve mekânı dikkate alındığında bir anlamda “anlaşılabilir” boyutları olduğunu söyleyebiliriz. Örneğin, benzer abartıları, tsunamiden sonra yazılıp çizilenlerde de gördüğümüzden, elli yıl önce yazılanları pek de yadırgamıyoruz. Kaldı ki, yukarıda belirttiğimiz üzere, Nalbandoğlu’nun Açe’yi gündeme getiren metninin, en azından modern dönemde bölgenin hatırlanması babından önemi tartışılmaz. Ancak yadırganması gereken, bu hususları “üstü örtülmesi gereken” unsurlar olarak kabul edip, tarihî hakikatleri çarpıtmayı kendine iş edinmiş birtakım çevrelerin varlığı karşısında sus-pus olmaktır. Kimi kurum yetkililerinin, içinde bulundukları binaların kapılarına iliştirdikleri plakalarda Osmanlı’nın Açe’ye 19 gemi gönderdiğini her görüşümde ne tür bir tarih bilincine sahip olunduğunu sormaktan kendimi alamadığım gibi, bunun konuya vakıf olan yerli ve yabancılar nezdinde de pek hoş olmayan algılar bıraktıklarına kuşku duymuyorum.

Bu çerçevede, “Bırak öyle kalsın, yanlış üzerinde inşa edilmiş böylesi güzel bir kimliğimizden zarar çıkmaz” babındaki söylemlerini, sadece bu şahısların ahlakî duruşlarında değil, tarihin namusu çerçevesinde değerlendirmek gerekir. Tarihin yeniden inşasında, algı çarpıtmaları kadar, bilgi noksanlığı üzerine konumlanışların pek de yarar getirmediğine zaman içerisinde tanık olmaktayız. Umarız, hatırlanan Açe-Osmanlı ilişkileri mitsel unsurlarından kurtulur da bugüne ve geleceğe dair kalıcı yaklaşımlar ortaya konmasına vesile olur.

 

Mehmet Özay dikkat çekti

Güncelleme Tarihi: 14 Eylül 2012, 12:29
banner25
YORUM EKLE

banner19

banner13