Osmanlı Devleti'nde Islahatlar ve I. Meşrutiyet

Gökkubbe Yayınları’ndan çıkan Prof. Dr. Ebubekir Sofuoğlu imzalı, Osmanlı Devlet düzenini yeniden düzenlemek için yapılan ıslahatlar ve I.Meşrutiyetle alakalı bu çalışma, konuya sosyolojik bir bakış açısı getirmektedir.

Osmanlı Devleti'nde Islahatlar ve I. Meşrutiyet

Osmanlı merkezli bir dünya, özellikle 18. yüzyıldan itibaren yerini dev­letin yavaş yavaş gücünü yitirdiği yeni bir dünyaya bırakmaktaydı. Bir za­manların dev armadası artık eski gücünde değildi. Devlet adamları uzun süre gidişatı görmezden geldiler veya güç kaybına inanmak istemediler. Aslında onlara göre bu “güç kaybı” olarak tanımlanan olumsuzluklar, basit bir-iki dü­zenlemeyle giderilebilecek ayrıntılardı. Fakat zamanla kuramlardaki belirgin çöküş, inanılmak istenmeyen bu gerçeği Osmanlı Devlet adamlarının gözle­rinin önünden ayırmıyordu. II. Viyana kuşatması Osmanlı Devleti’nin aleyhi­ne sonuçlandığında, devlet adamları bu bigâne tutumlarını bırakmak zorunda kaldılar ve bu acı yenilginin sebeplerini sorgulamaya başladılar. Bu süreçte devletin kurumsal yapısında revizyona gidilmesinin gerekli olduğunu gördü­ler ve 18. yüzyılın ortasından itibaren Osmanlı kurumsal yapısını (özellikle de askerî yapıyı) büyük oranda değiştirecek yenilik hareketlerine giriştiler. Aslın­da “ıslahat” olarak tanımlanan bu yenilik hareketleri eskiden beri var olmuştu. Ancak anılan döneme kadarki ıslahatların, devlet kuramlarındaki aksaklıkları giderecek fakat geleneksel yapıyı bozmayacak yenilik hareketleri olduğu da bilinmektedir. 18. yüzyıl ortasından itibaren yapılan yenilik hareketleri ise Osmanlı devlet adamlarının teknolojik ve kurumsal üstünlüğünü artık kabul etmeye başladıkları Avrupa’yı model alan ıslahatlardı.

18. yüzyıldan önce ve sonra yapılmış olan ıslahat çalışmaları maalesef is­tenen sonuçları verememişti. Çünkü ıslahat çalışmalarında ya istenen tedbir konusunda isabetli teşhis yapılamıyor ya da yapılan ıslahat çalışmaları tabana yayılamıyor, bir-iki devlet adamının çabası olarak gündeme geliyor, onların görevden ayrılmaları ya da vefat etmeleri durumunda bu ıslahatlar sahipsiz kalıyor ve uygulama imkânı bulamadan ortadan kalkıyordu. Ayrıca ıslahat müzakerelerinin, ıslahat sahipleri arasındaki bir meydan savaşını andıran tar­tışma ortamında önemini kaybettiği, devam eden tartışmaların âdeta kişisel hesaplaşmaların aracı hâline geldiği de görülüyordu.

Nizam-ı Cedit döneminde bu sorunlarla karşılaşmayan ıslahat hareketleri, özellikle II. Mahmud ve Tanzimat dönemlerinde bürokrasinin egemenliği ne­deniyle iç çekişmelere sahne oluyor, layıkıyla uygulama imkânı bulamıyordu.

Osmanlı ıslahat hareketlerinden beklenen olumlu sonuçların alınamamış olması, meşrutiyetçi aydınları yeni arayışlara yöneltmiş bu çerçevede onların Meşrutiyetin çözüm olacağı ümidine kapılmalarını sağlamıştı Meşrutiyetçile­re göre ıslahatların bu durumda olmasının yani iktidara gelenlerin oyuncağı hâline gelmesinin nedeni onların halk kontrolünden ve denetiminden yoksun olmalarıydı. Halk denetimi ve kontrolü ile ıslahatlar hakkında iktidara gelen her bürokrat istediği yeniliği kendi kararıyla uygulamaya koyamayacak, ısla­hat önerisini veya ortadan kaldırmak istediği uygulamayı meşrutiyet rejimiyle oluşacak meclisten geçirecek, meclis onay verince uygulamaya koyabilecekti. Yani her iktidara gelen, istediği her şeyi istediği gibi yapıp bozamayacak, bu­nun için de önerisini halkın temsilcilerinden oluşan meclisin onayıyla hayata geçirebilecek; bu çerçevede devlet içinde, merkezinde halkın olduğu siyasî yapıya hizmet eden bir denetim mekanizması oluşacaktı.

Elinizdeki eser yukarıda sözü edilen Osmanlı siyasal yapısındaki dönü­şümü ele almaktadır. Bu eser, 1994-1998 tarihleri arasında yapılan doktora çalışmasının bir ürünüdür. Araştırma sürecinde Cumhuriyet Türkiye’sinde o döneme ilişkin olarak kaleme alınan kaynaklara olduğu kadar, Osmanlı Türk­çesiyle yazılmış birinci el kaynaklara da büyük ölçüde başvurulmuş, ayrıca arşiv belgelerinden de yararlanılmıştır.

Gökkubbe Yayınları’ndan çıkan Prof. Dr. Ebubekir Sofuoğlu imzalı, Osmanlı Devlet düzenini yeniden düzenlemek için yapılan ıslahatlar ve I.Meşrutiyetle alakalı bu çalışma, konuya sosyolojik bir bakış açısı getirmektedir. Mevcut bilgi ve belgeler ile yeni belgeler sosyolojik metodlarla tahlil edilmektedir. Eser bu dönem için
yöntem bakımından olduğu kadar muhteva bakımından da ilktir ve meşrutiyetin devlet devlet yönetimine getirdikleri, detaylıca, ilk defa bu çalışmada ortaya konmaktadır. (Sakarya Üniversitesi'nce kabul edilmiş tezdir.)

Yayın Tarihi: 24 Aralık 2020 Perşembe 16:00 Güncelleme Tarihi: 24 Aralık 2020, 16:03
banner25
YORUM EKLE

banner26