banner17

Halil Halid kime cevap verdi?

'Hilal-Haç Çekişmesi' ve 'Bir Türk'ün Ruznamesi' eserleri neden yazıldı?

Halil Halid kime cevap verdi?

Klasik Yayınları’nın hatırat dizileri malumdur. Dokuz kitabı içinde barındıran “Arap Gözüyle Osmanlı” ve birer kitaptan oluşan “Fars Gözüyle Osmanlı” ve “Hatıralarla Yakın Tarih”. Arap Gözüyle Osmanlı dizisinin neredeyse tüm kitaplarıyla oldukça ses getirdiği söylenebilir. Kral Abdullah, Afgani, Reşid Rıza ve İzzet Derveze gibi önemli isimlerin hatıralarını barındıran bu serinin yanında diğer iki serideki iki kitaba ise rağbet oldukça düşük. Baskı sayılarından rahat bir şekilde çıkabilecek bu çıkarımı bir kenara bırakıp konumuza yavaşça giriş yapalım.

Halil Halid
Halil Halid
Halil Halid

Kitap o gün sadece kütüphaneme girmekle kalmıştı

Bahsi geçen eserlerden biri Han Melik Sasani’nin Payitahtın Son Yıllarında Bir Sefir, diğeri ise bu yazımızın da merkezinde olacak olan Halil Halid’in Bir Türk’ün Ruznamesi. İki yıl önce sözkonusu kitabı ilk elime aldığımda oldukça itici gelen bir kitaptı benim için. Arka kapağında kendisinin bir fotoğrafı ve hemen yanında da bir ibare bulunuyordu: “Halil Halid Bey’in Cambridge Üniversitesi’nde ders verdiği sırada çekilmiş bir fotoğrafı (1903).”

Hemen aklıma ilk gelen kavramlar; Cambridge, İngiltere, batı, batıcılık, Türk aydınının batıcılığı vs. O gün kitabı yalnızca kitaplığıma kazandırmıştım. Halil Halid Bey’in mahiyetini kendime kazandırmam için ise uzun bir zaman gerekecekti; sebebi ise, (mâlum) önyargılar.

Yoğun istibdattan dolayı İngiltere’ye gitti

Bir yıl önceki Kocatepe Kitap Fuarı’nda TDV standında gözüme bir kitap ilişti. Yeni yayınlar arasında dahi değildi: Hilal-Haç Çekişmesi, Halil Halid. Çok şaşırmıştım. Görevlisi olduğum Klasik Yayınları’nın bir yazarına dair hiçbir şey bilmiyordum. Onu da kitaplığıma kattım, ancak bu sefer bir an önce okunmak üzere.

Halil Halid Bey Ankaralı’ydı. Bir müddet burada okumuş, devamında İstanbul’a geçmişti. II. Abdülhamid yönetiminin, ailesine ait topraklara el koyması ve yoğun istibdat üzerine İngiltere’ye geçmiş bir Osmanlı’ydı. Burada çeşitli gazetelerde çalışmış ve nihayetinde Cambridge’de Türkçe hocalığına başlamıştı. Üniversite görevlisi olarak da Cezayir’e, Mısır’a ve Sudan’a gitmişti. II. Meşrutiyet’in ilanıyla Türkiye’ye dönmüş, çeşitli devlet görevlerinde bulunmuş ve ahir ömründe Dâru’l-Funûn hocalığı yaparak hayatını noktalamıştı. Halil Halid’in yaşamının kısa özeti buydu. Peki, ama onu Halil Halid yapan, birtakım önyargılarımı kıran şeyler nelerdi?

Batının kalbinde batının eleştirilerine cevap verdi

Evvelen, Halil Halid, Ruznamesi’ni elime aldığımda bana bıraktığı ilk intibadan oldukça farklı biriydi. Bir batı üniversitesinde hocalık yapması, onu batıcı yapmıyordu. İngiltere’ye ikinci kaçışının ertesinde yazdığı bu eser (A Diary of A Turk), İngilizler’in müslümanları yanlış anlamaları üzerine kuruluydu. Bizim de yıllardır kulağımızı paslandıran ünlü eleştirilere verilen cevaplardan oluşuyordu. Çok eşlilik, başörtüsü, kadının yeri, erkeğin yeri, genel olarak sosyal hayat… Bu eleştirileri batının tam kalbinde, İngilizce olarak yapmıştı Halil Halid Bey. Gerçekten şaşırmıştım. Gariban edebiyatına da, “aman biz ettik siz etmeyin” edebiyatına da girmiyordu. Hilal-Haç Çekişmesi (The Crescent Versus the Cross) ve diğer buna benzer eserlerinde de batının ve değişen Hıristiyanlık’ın, itikadî boyutlarda İslam’la sürekli bir çatışma içinde olduğunu, müslümanların bu emperyalizmi her alanda görmesi gerektiğinin bilincini aşılamaya çalışıyordu.

Son olarak da, Ruzname’nin çevirmeni olan Refik Bürüngüz’e bir teşekkürü eklemek istiyorum. İstibdatlı yıllardaki o kasvet ve Halil Halid’in iç bunalımı, bundan daha iyi ve edebî bir üslupla çevrilemezdi kanaatimce.

 

Abdullah Başaran, bir önyargısını yıkarak bir düşünürümüze dikkat çekti

Güncelleme Tarihi: 22 Nisan 2016, 11:58
YORUM EKLE
YORUMLAR
...
... - 8 yıl Önce

Bu kitabı okicam.

airfresh
airfresh - 8 yıl Önce

yeni yazarlar öğreniyoruz... umarım faydalı olur... alıp okumakta fayda var...

Abdulkadir Kemali
Abdulkadir Kemali - 8 yıl Önce

Çerkezşeyhizade Halil Halid Bey'in meşhur 'Türk ve Arap' risalesi geniş bir girişle muhterem M. Ertuğrul Düzdağ Hocamız tarafından hazırlandı. Şu günlerde kavmiyet meselesine iyi gelir. Bir de Bedir'den çıkan Cezayir Hatırları var, bu da önemlidir. Başka coğrafyalarda kahraman arayanlara iyi ders bu nevi yazılar, bizim dirayetli mütefekkirlerimiz var çok şükür.

Metin Yılmaz
Metin Yılmaz - 7 yıl Önce

Halil Halil Bey Ankaralı değil; Çankırı Çerkeş'lidir.

Selma Keskin
Selma Keskin - 1 yıl Önce

Halil Halid bey,Çerkeşşeyhzade lakabını kullanmış olsa da Babası ve dedesi Ankara doğumlu kendisi ise 1884 itibarıyla İstanbul Fatih nüfusuna kayıtlıdır.

banner8

banner19

banner20