banner17

Aylardan Ramazan, şehirlerden Erzurum

Her şehrin kendine mahsus hususiyetleri vardır. Ancak bu durum Ramazanlarda daha başka bir hâl alır. Erzurum Ramazan'ı gibi... Kamil Büyüker, H. Ömer Özden'in 'Erzurum'da Ramazan' kitabına dair yazdı.

Aylardan Ramazan, şehirlerden Erzurum

Ramazan sadece bir ay olmanın ötesinde bir medeniyettir. Bu medeniyetin taçlandığı yerler de şehirlerdir. Şehirleri Ramazan'a hazırlamak, şehirlerde Ramazan karşılaması yapmak bizim medeniyetimizin olmazsa olmazlarındandır. Ramazan kutlu bir misafirse onu ağırlayacağımız şehirlerimizi de arındırmamız, temizlememiz, çeki düzen vermemiz iktiza eder. Bugün şehir kavramı değiştiği için Ramazan-ı Şerif geliyor ama nasıl geliyor, nasıl gidiyor, pek anlayamıyoruz.

Şehir Ramazanları ya da Ramazanlaşan şehirler içinde Erzurum'un ayrı bir hususiyeti var. Çünkü Erzurum da irfan yüklü, münbit şehirlerimizden birisi ve burada Ramazan bir başka yaşanıyor. Bu hususiyetleri nerden bileceğiz, derseniz; Dergâh Yayınları'ndan çıkan Erzurum'da Ramazan kitabını işaret edelim. Kitabın yazarı H. Ömer Özden, "eskiden Erzurum'da Ramazanlar şöyleydi" diye anlatanların aksine işi sadece sözde bırakmamış, yazmış. “Ramazan ve Erzurum”, “Erzurum'da Hatim Geleneği”, “Erzurum'un Geleneksel İftar Yemekleri”, “Alvarlı Efe'nin Ramazan Şiirleri” kitaptan sadece bir kaç başlık.

Bir ilahi ritim: Ramazan

Kitabın takrizi Mustafa Kutlu'ya ait. O, “Kalbimde Bir İlahi” demiş yazısının başlığına ama ben Erzurum Ramazanı'nın ilahi havasının bir ritim gibi hâlâ kalbinde attığını anladım yazıdan. Ramazanlaşan bir şehrin, sükutun, melekleşmenin adeta, caddeye sokağa, esnafa sirayet ettiğini ne güzel cümlelerle anlatıyor: "Erzurum'da okuduğum yıllar, bu kadim şehir hâlâ hüviyetini taşıyordu. Evler, sokaklar, esnaflar, faytoncular, camiler, türbeler, mescitler, bunları bir yana koyun, insanlar doğal asalet timsali olarak tebessüm halinde idiler. Yani sabır ve şükür. Yani Ramazan ve Oruç. O, evlerden, sokaklardan, fırınlardan, kavaflardan, semaver yapanlardan, tesbih yontanlardan, minare ve medreselerden bir buğu, bir ilahi, bir dadaş vakarı ile şehre yayılırdı. O sert mizaçlı şehir ve onun dik durup bar tutan ahalisi bu ayda munisleşir, adeta melek gibi yumuşardı."

Mustafa Kutlu kalbini, caddeleri, sokakları saran ezan, sala, tekbir ve ardından ilahilerin sesinde bıraktığını söylüyor.

Erzurum'un mukabele ve hatim geleneği

Ramazan ayı dolayısıyla her camide mukabeleler ve hatimler okunur. Erzurum'un Ramazanlarında farklı bir mukabele ve hatim geleneği var. Yazar kitabında bu hususu özellikle vurguluyor. Erzurum'da eskiden olduğu gibi Erzurum'un bütün camilerinde hatim, mukabele okunuyor. Ancak Lala Paşa, Ulu Cami ve Zeynel gibi çarşı içi camilerde farklı bir okuma geleneği varmış ve bu eskiden beri devam ediyormuş. Genelde uygulama okunacak cüzü bir hafızın başından sonuna okumasıdır. Bu camilerde ise cüzler hiziplere bölünüyor -yani bir cüzde dört hizip var ve her hizip beşer sayfadan müteşekkil-, her hizipi bir kişi okuyor. Böylelikle bir cüzü dört kişi tamamlamış oluyor.

Lala Paşa Camii'nden de Erzurum'un önemli simaları gelip geçmiş. Yazar şöyle anlatıyor: "İkinci Cihan Harbi yıllarından 1960'a kadar Erzurum'un gelmiş geçmiş en tanınmış müftülerinden biri olan Solakzâde, her Ramazan ikindi namazından sonra Lala Paşa Camii'nde vaaz verir, vaazdan hemen sonra eski saate göre 11 hatmi başlarmış. Bu camideki mukabeleyi, aralarında Lala Paşa Camii'nin birinci imamı Hırtızlı hafız Ahmet Hoca, kuyumcu hafız Nusret Gedik ve Lala Paşa Camii ikinci imamı hafız Topal Cemil Efendi'nin bulunduğu Erzurum'un en meşhur hafızları okurmuş. Müftü Solakzâde, vaazdan sonra camiden ayrılmayıp hatmi de dinlermiş. Hatim tamamlandığında iftar iyice yaklaşmış olur ve Solakzâde Müftü Efendi de hatmi dinleyen komşularından biriyle evine gidermiş. Bu bilgileri derlediğim amcam Ziyaettin Mutaf'ın anlattığına göre, müftü Solakzade, evleri çok yakın olduğu için eve doğru çoğu zaman birlikte yürüdüklerini ve kendisinden çok şey öğrendiğini ifade etti." (s.35)

Alvarlı Efe'den Erzurum Ramazan'ına methiye

Bu geleneği devam ettirenlerden ve değişikliklerden hiç etkilenmemiş olan camilerden birisi de Zeynel Camii imiş. Hatim mukabele geleneğini burada son ana kadar devam ettiren isim ise Lala Paşa Camii emekli baş imamı hafız Yusuf Esengün hoca imiş. Vefat edinceye kadar bu geleneği devam ettirmiş. Dört-beş yıl öncesinin Ramazan'ında (kitabın yayını 2013), hatim duası yaptıktan sonra şu tarihi cümleyi söylemiş: "Bu yıl okuduğumuz hatim, benim bu camide okuduğum 72. yılımdır." Merhum hocanın vefatına kadar 76-77 yılın her Ramazan'ında bu geleneği devam ettirdiğini söylüyor.

Mukabele geleneği Alvarlı Efe Hazretlerinin “Erzurum Destanı” şiirinde de anlatılıyor:

"Ramazan'da bir âlî-şân ederler

O şehr-i sıyâmı zî-şân ederler

Ramazan'a güzel hürmet ederler

Mevla'ya emanet olsun Erzurum"

Yine Erzurum'da hâlâ devam eden, her yıl okunan 1001 hatim geleneğine Alvarlı Efe Hazretleri aynı isimli şiirinde şöyle ses verir:

Hafızları binbir hatim okurlar

Nur-i Kur'an enhârına akarlar

Nüzul-i rahmetgaha bakarlar

Mevla'ya emanet olsun Erzurum

 

Binbir hatim nuru arşı doldurmuş

Bela musibet yerden kaldırmış

Düşmanları kahreylemiş öldürmüş

Mevla'ya emanet olsun Erzurum." (s.198)

Sadece Ramazan'a özel tesbihler

Peki camilerde okunan hatmi takip etmeyenler neyle meşguller? Onların da ellerinde Oltu taşı ya da Kuka tespihleri bulunurmuş. Bu tespihler sadece Ramazan için özel olarak bekletilirmiş, tespih sahipleri Ramazan dışında başka tespih kullanırmış. Hatta kimi meraklıların Ramazan boyunca her gün farklı tespihlerle geldikleri görülürmüş ve meraklılar başkalarının ellerinde gördükleri tespihleri satarsa alabileceklerini söylerlermiş. Yani hatim vesilesi ile yeni dostluklar ve arkadaşlıklar da meydana gelirmiş.

Ne diyelim, daha pek çok zengin Ramazan kültürünü içinde barındıran Erzurum'dan sadece bir kaç hususa dikkat çekmiş olduk. Kim bilir Erzurum'dan yükselen o ilahi nefha bu vesile ile bizleri de sarar belki...

 

Kâmil Büyüker, Erzurum Ramazan'ına gitmiş gibi feyizlendi

Güncelleme Tarihi: 15 Nisan 2016, 09:37
YORUM EKLE

banner19

banner13

banner20