banner17

Ahlâkın düzeltilmesine hizmet edecek hoş bir eser

Diyarbekirli Mehmed Said Paşa, müellifi olduğu 'Tabsıratü’l-İnsan' & 'İnsana Tutulan Ayna' isimli eseri için 'methedilmeye ve aşağılanmaya layık ahlâkı, roman suretiyle beyan eder' diyor. Ekrem Sakar yazdı.

Ahlâkın düzeltilmesine hizmet edecek hoş bir eser

Nefs, Akl’ın engellemesine bakmadı ve Şehvet ile Cehl’i beraberine alıp onların yol göstermesi ile çıkıp gitti. Bari gittikleri yerlerde Nefs’i fenalığa sevk etmesinler diye kendisi de onlarla birlikte bulunan Akıl, kendi ailesinden Irz, Namus, Haya ve Gayret namındaki sıfatları doğruluk olan zatları alarak arkaları sıra gitmeye başladı. Şehvet ve Cehl bunu gördüklerinde her ne kadar onların geri çevrilmelerini Nefs’e ihtar ve ısrar eylediler ise de Nefs, o derece Akl’a karşı durmaya ve ileri gitmeye cesaret edemedi. Hepsi birlikte yola çıktılar ve şehrin dışında Arzu denilen, gönle ferahlık veren yere ulaştılar.” (Sf. 56-57)

Alıntıladığımız bu küçük parçayı okuyanlardan bazılarının aklına Fuzulî’nin Sıhhat u Marazı ya da Şeyh Galib’in Hüsn ü Aşkı gelmiş olabilir. Mevzubahis edeceğimiz eser de o tarzda yazılmış, bir Osmanlı aydını olan Diyarbekirli Mehmed Said Paşa’nın (1832-1891) Tabsıratü’l-İnsanisimli eseri. Müellifin, “methedilmeye ve aşağılanmaya layık ahlâkı, roman suretiyle beyan eder” dediği eseri, bugün bildiğimiz manada roman olmasa da romanımsı yahut roman tadında olarak nitelendirilebilir. Zaten “ahlâkın düzeltilmesine hizmet edecek hoş bir eser” diyerek yazdığını tavsif eden müellif, amacının roman yazmak olmadığını açıkça beyan etmektedir.

Hayat” isimli hükümdarın memleketinde yaşananlar

Mevzu ahlâkın düzeltilmesi olunca, romandaki kahramanlar ve karakterler de sembolik isimlerden oluşuyor: Akıl, nefs, tevfik, şehvet, cehalet, aşk, güzellik, ırz, namus, vicdan, edep, gayret, haya, hicap, gençlik, haset, işret, adavet, kibir, ucub, basiret, intibah, tevazu, pişmanlık, rıfk, mülayemet, istihza, adalet, heves, gazap, iştiyak, hırs, irtikap, hülya, tûl-i emel, tevbe. Ve bunların hepsi “hayat” isimli hükümdarın memleketinde yaşıyorlar. Filhakika birbirine zıt ama kaim olabilmeleri için birbirine muhtaç olan bu güzel ve çirkin vasıflar, ahlakın niteliğini belirleyen tutum ve davranışlardan başka şey değiller. Ancak, bunların birbirleri ile olan münasebetleri, mücadeleleri ve çekişmeleri tahkiye usulüyle kâğıda dökülünce, ortaya okuması keyifli bir metin çıkmış.

Vakıa kuru kuruya nasihat etmenin çok tesirli olmayacağını bilen eslaf, öğüt verirken behemehal muhtelif yollara başvurmuştur. En meşhur metot, söyleneni bir kıssa formuna koymak ve okuyucunun hisse almasını ummaktır. Zira bir konu hikâye edildiğinde daha çok ilgi uyandıracağı gibi, etkisi de daha büyük olur. Nitekim Kur’an-ı Kerim’de ve bazı hadis-i şeriflerde geçen kıssalar boşuna değildir.

İnsana tutulan bir ayna

Kitaba dönecek olursak, insanın ahlâkını şekillendiren güzel ve çirkin vasıfların kişileştirilmesiyle ortaya konan mezkûr eseri rahatlıkla sembolik olarak niteleyebilmemize karşın tam anlamıyla alegorik olarak düşünmemiz mümkün değildir. Çünkü alegorik bir eserde bulunması gereken özelliklerden teşhis, iç çatışma, arayış, çokanlamlılık, metinlerarasılık, zamansal ve mekânsal müphemiyet, tenasüp, çoğunlukla yazarın/şairin eserin sonunda eserin alegorisini açıklaması, eserin tek bir hikâyeden oluşması ve alegorinin tüm eser boyunca kesintiye uğramadan devam etmesi gibi bir eseri elgorik yapan hususiyetlerin tamamını ihtiva etmiyor. Mamafih bir nasihat veya ahlâk kitabı olarak pek alâ tanımlanabilir. Adından anlaşılacağı üzere insana tutulan bir ayna vazifesi icra eden bu kitap bir ayna misali, her birimizde az veya çok bulunan sıfatları ve bunların değerlerini bize yansıtmaktadır.

Ebatı küçük, ehemmiyeti büyük bu eseri Osmanlı Türkçesinden Türkiye Türkçesine ilk kez aktarmakla kalmayıp kitabın sonuna kitapta geçen kavramların açıklamalarını da ekleyen Eren Yavuz, iyi bir işe imza atmış. Eski ve pek çoğu unutulmuş eserlerimizi bizlerle buluşturmak gibi hayırlı işlere imza atan Büyüyen Ay Yayınları’nın kitaplarını da meraklıları olarak ilgiyle takip ettiğimizin altını çizelim.

Ekrem Sakar beğendi ve tavsiye ediyor

Güncelleme Tarihi: 13 Şubat 2019, 18:25
banner12
YORUM EKLE

banner19

banner13

banner20