Kayıp eser Kenz’ül-Elhân

Güney Azerbaycan’ın Meraga şehrinde doğan ve 1353-1435 yılları arasında yaşayan büyük deha kabiliyet, hanende, sazende, müzikolog, hafız, bestekâr, hattat ve şair Abdülkâdir Meragî Türk mûsikîsi tarihinin en önemli şahsiyetlerinden biridir. Türk mûsikîsini Türkistan’ın klâsik ve halk mûsikîsi geleneklerine yakın bir hale getirmeye çalışan, üç Türk hanedanının hükümdarı tarafından himaye edilen ve iltifat gören Meragî, henüz genç yaşında şöhrete kavuştuğu gibi (çok az sanatkâra nasip olan) şan, şeref ve refah içinde ölmüştür.

Meragî’nin en küçük oğlu Abdülaziz, II. Murad devrinde Osmanlı topraklarına gelmiş, sarayda mûsikî hocalığıyla görevlendirilmiş, yazdığı eseri Fâtih Sultan Mehmed’e ithaf etmiştir. Onun oğlu Mahmud da II. Bayezid döneminde Osmanlı topraklarında yaşamış ve mûsikî ile ilgili bir eser yazmıştır. Sonradan gelen Osmanlı bestekârlarının meşk silsilesi Abdülkâdir Meragî’ye kadar uzamaktadır.

Abdülkâdir Meragî, muhtemelen 82 yıl süren yaşamına altı mûsikî kitabı sığdırdı. Bunlar birbirlerinden bütünüyle bağımsız eserler olmayıp, içerik açısından benzerlikler taşıyan ve her biri diğerini tamamlayan eserlerdir. Câmiu’l-Elhân, Makâsidu’l-Elhân, Şerhu’l-Kitabu’l-Edvâr, Risâle-i Fevâid-i Aşere, Zübdetu’l-Edvâr ve Kenz’ül-Elhân adlarını taşıyan bu eserler mûsikî tarihimizin önemli kaynakları olarak değer taşır. Ne var ki bu eserler arasında yer alan ve bugüne kadar bulunamayan Meragî’nin ilk eseri Kenz’ül-Elhân, mûsiki tarihini değiştirecek derecede önemli bir kaynak özelliğini taşımaktadır.

Meragî’nin en önemli kitabı olan Kenz’ül-Elhân, “Nağmeler Hazinesi” anlamına gelmektedir. Meragî’nin diğer yazdıklarına dayanılarak henüz ele geçmemiş olan bu kayıp kitapta ebced notasıyla kayıtlı birçok eser bulunduğu dile getirilmektedir. Meragî, mûsikîye dair anlaşılması güç bazı konuların anlaşılması için bu eserine müracaat edilmesini önerir. Bu eserinde bazı konuları derinlemesine ele aldığını Şerhu’l-Edvâr adlı kitabında açıkça ifade etmektedir.

Kâtip Çelebi 1650’lerde adeta bir nota koleksiyonu olan Kenz’ül-Elhân’ın adını zikreder. Onun bu eseri gördüğüne hükmedilebilir. Abdülkâdir Meragî’nin kayıp eseri Kenz’ül-Elhân’ın Tahran Melik Kütüphanesi’nde mevcut olduğu da iddialar arasındadır. Kütüphane’deki mevcut eserin Meragî’nin mi, yoksa aynı adla bir başka eser mi olduğu henüz açıklığa kavuşmuş değildir.

Konuyla ilgili olarak Murat Bardakçı şu bilgileri vermektedir: “1984 Eylül’ünde Tahran’da bulunduğumuz sırada aldığımız matbu bir musiki kitabının bibliyografyasında Kenz’ül-Elhân’ın adını ve Melik Kütüphanesi’nde bulunduğu kaydını görerek, ertesi sabah erkenden kütüphaneye gittik, ancak kapalı olduğundan geri döndük. Bir gün sonra yeniden gittik ve binbir güçlükle içeri girmeyi başarabildik. Azeri olan hafızkütübe, yine binbir yakarmayla kitabı getirtebildik ama kendisinin kitapların “okutulmasıyla” değil, “okutulmamasıyla” görevli olduğuna inanan hafızkütüb, Kenz’ül-Elhân’ı incelememiz için üç dakika verdi. Bu müddet içerisinde ancak birkaç sayfasına şöyle bir göz atabilme fırsatını bulabildiğimiz kitabın mukaddimeden sonraki bölümleri belki aceleden doğan dikkatsizlikten, belki de gerçek Kenz’ül-Elhân olduğundan, değişik gibi göründü. Üç dakika doldu, kitap elimizden alındı, ertesi gün de Türkiye’ye döndük.”

Kenz’ül Elhân’ın ele geçmesi, XIV. yüzyıl ve öncesine ait birçok mûsikî eserinin gün ışığına çıkması, eski Türk mûsikîsi bilgilerinin belgelenmiş olması anlamına geleceği gibi klasik mûsikî tarihimizin yeniden yazılması gibi tarihi bir sonucu doğuracak önemdedir.

Yararlanılan kaynaklar:

Kubilay Kolukırık: Abdülkâdir Merâğî ve Şerhu’l Edvâr’ı, Ank. 2012

M. Nazmi Özalp: Türk Mûsikîsi Tarihi, c.I, s.323-331, İst.2000

Murat Bardakçı: Maragalı Abdülkadir, İst.1986

Nuri Özcan: “Abdülkadir Merâgi”, TDVİA, c.I, s.242-244, İst.1988

Recep Uslu: “Müzik Teorisyeni Abdülkadir Meragi ve Meragizadeler Kronolojisi” Yeni Türkiye Türk Mûsıkîsi Özel Sayısı, S.57, s.395-418, 2014

Yılmaz Öztuna: Abdülkaadir Merâğî, Ank.1988

Yılmaz Öztuna: Türk Mûsıkîsi Teknik ve Tarih, s.76-79, İst.1987

YORUM EKLE