banner17

Somali'de Yerleşik Kültür ve Dini Vecibeler Arasında Kadınlar ve Aile Kurumu

Somali, Sünni İslam yapısına sahip bir Doğu Afrika ülkesi. Somali toplumu, yerleşik ve göçebe yaşama uygun kültürleri bir arada sergileyen bir topluluk. Ülkede yaşanan bütün olumsuzluklara rağmen, toplumda evlilik öncesi kız isteme, nikah, mehir, çeyiz, düğün merasimi, doğum, sünnet ve boşanma gibi sosyal ve kültürel hayatın izlerini sürmek mümkün. Fatma Yıldız yazdı.

Somali'de Yerleşik Kültür ve Dini Vecibeler Arasında Kadınlar ve Aile Kurumu

Dünya’da kadın olmak zor ama bazı bölgelerde, özellikle Afrika’da çok daha güç. Somali kadınları ise, Afrika kıtasında zorluk çekenlerden bir kısmı.

Bilindiği üzere Somali, Sünni İslam yapısına sahip bir Doğu Afrika ülkesi. Somali toplumu, göçebe kültüre sahip olmanın yanında yerleşik yaşam tarzını da benimsiyor. Bu doğrultuda yerleşik ve göçebe yaşama uygun kültürleri bir arada sergileyen bir topluluk. Ülkede yaşanan bütün olumsuzluklara rağmen, toplumda evlilik öncesi kız isteme, nikah, mehir, çeyiz, düğün merasimi, doğum, sünnet ve boşanma gibi sosyal ve kültürel hayatın izlerini sürmek mümkün. Peki, savaşın ortasındaki veya başka ülkelere kaçarak sığınan Somali halkı nasıl evlenir? Mehir olarak gelin ne ister? Nikah ve düğün arasında bir zaman farkı var mı? Nişanlılık denen çiftlerin birbirini tanıma süreci gibi bir gelenek bulunuyor mu? Çeyiz için gelinin ailesine herhangi bir bedel ödeniyor mu? Düğün merasimi nasıl gerçekleşiyor? Kadınların sünnet edilmesi geleneği nasıl ortaya çıkmış? Hangi durumlarda çiftler boşanmayı tercih ediyor?

Öncelikli olarak, Somalili kızlar nasiplerine göre, 12-17-19 yaşlarında evlenebiliyor. Kızların eşleri genellikle kendilerinden büyük bir erkek oluyor. Bu kızlar bazen erkeklerin ilk veya ikinci eşleri olabiliyor. Somali halkı için klan denilen kabileler çok önemli, üst sınıftan bir klana mensup kız veya erkek alt sınıftaki klandan biri ile evlenemiyor. Benzer şekilde alt sınıftaki klana mensup kişiler ise, sadece kendi grubundaki kabileden biri ile evlenebiliyor.

Somali düğünleri

Eşler birbirlerini akraba veya komşu olmadıkları takdirde hiç görmüyor. Nişanlılık denilen çiftlerin birbirini tanıma süresi gibi bir şey yok. İlk gün şeyh karşısında şahitler huzurunda nikah kıyılıyor. Bizdeki dini nikah gibi. O gün eşler nikahtan sonra evliliklerini beyan ediyor. Nikahtan düğüne kadarki süre içerisinde -ki bu süre yaklaşık 1 ay- eşler birbirini tanıyor. Bu süre zarfında eşler isterlerse baba evine yakın bir yerde ev tutuyorlar ama bazı kabile mensuplarının baba evinden ayrılması ancak babanın vefatı ile oluyor. 1 ay sonra gelin beyaz bir gelinlik giyiyor. Düğün sırasında erkek tarafı kız tarafına hediyeler gönderiyor. Çeyiz parası adı altında görüşmeler neticesinde kız tarafına 15 deve veya erkeğin durumuna göre daha fazla deve -ki bu 100 deveye kadar ulaşıyor- ve bazı hediyeler takdim ediliyor.

Düğünden 1 hafta sonra ise, gelin geleneksel Somali kıyafetleri içerisinde olmak kaydı ile eğlence düzenleniyor, tabi ki kadınlar arasında. Bu düğün geleneğinden sonra sıra kız tarafının hediyelerinin takdimine geliyor. Kız tarafı, et, zencefil, hurma, güzel koku ve elbiseleri içeren sandığı gelin gibi süsleyerek erkek tarafına takdim ediyor. Ayrıca geline mehir veriliyor. Bu mehir İslami açıdan kadının güvencesi olarak karşımıza çıkıyor. Fakat, Somalili erkeklerin eşlerine istedikleri miktarda bazen 4 deve olarak anlaşmalarına rağmen öncelikle 2 deve verdiği, hatta kimisine mehir olarak hiçbir şey vermediği, bazısına ise altın set sözü verdiği ve bu sözünü hemen yerine getirdiği görülüyor.

Somali’de aile kurumu

Diğer yandan, erkek ev işlerinde hiç bir zaman hanımına yardım etmiyor. Çünkü erkeğin karısına ev işlerinde yardım etmesi, toplumda ayıp olarak karşılanıyor. Eşlerin çocukları olması durumunda, çocuklarına hangi ismin verileceğine dair eşler kendi aralarında anlaşabilir. Fakat bazen erkekler baskın çıkıp çocuklarına istedikleri ismi veriyor resmiyette. Eğer bu ismi anne beğenmezse çocuğuna istediği ismi veriyor ve o isim ile evladına sesleniyor. Çünkü bu annenin hakkı olarak görülüyor, çocuğuyla çok vakit geçiren kendisi. Bu durum elbette ki bazı karışıklıklara sebep oluyor, annesinin vermiş olduğu isme alışan çocuk, resmiyetteki ismi ile kendisine hitap edildiğinde şaşkınlığa uğruyor ve etrafına bakınmaya başlıyor.

Somalili kadınların diğer sıkıntısı ise, sünnet hadisesi. Bu hadise kadınlara ciddi anlamda zarar verse de sünnet geleneğinin hâlâ devam ettiğini söylemek mümkün. Fakat geçmişte sünnet olmuş kadınların, kızlarını sünnet ettirmek istememesi gerçeği de ortada. Kadınları sünnet etme geleneği Somalili kadınların deyimiyle Mısır’dan kendilerine gelmiş. Izdırap içinde sanki o anı hâlâ hatırlıyormuşçasına anlatmaları da dikkate şayan.

Somalili erkeklerin üçüncü veya dördüncü eşe sahip olmaları Somalili kadınların pek tasvip etmediği bir şey de olsa, dini gelenek olarak başlayıp kıskançlık hadiseleri ile varlığını devam ettiriyor. Örneğin; ikinci eş şanslı olarak görülüyor, ilk eş kocasının her zaman yanında olsa da kıskançlık duygusuna kapılıyor, kendi başına gelen bu durum karşısında eşini üçüncü evliliğe ikna ediyor. Buradaki amaç bu ikinci eşin de aynı duyguyu hissetmesi ve huzursuz olması. Ama bazı iyi niyetli durumlar da söz konusu; bazen bu dört eşin birbiri ile iyi anlaştığı ve ev işlerinde bir iş bölümü yaptıkları ve birinci eş olan kadının onların başı olduğu biliniyor. Böyle olmasının sebebi ise, kocanın eşleri arasında adaletli olması. Fakat yeni nesil, ikinci eş olmayı kabul etmiyor ve kocasına izin vermiyor.

Peki, bir kız kendisine evlenme teklifi eden biri ile evlenmek istemezse o zaman ne oluyor? Genç kız maalesef ülkedeki iç karışıklık ve savaştan dolayı evlenmeyi kabul etmek zorunda, damat adayı eğer zengin bir kimse ise o zaman genç kıza hiç sorulmuyor ve hemen evlendiriliyor. Bazı kızlar ise zoraki evliliği kabul etmiyor ve evlenmek yerine yurt dışına kaçmayı tercih ediyor.

Boşanmalar

Bugünlerde Somali toplumunda boşanmak yaygın ve basit sebeplerle çiftler birbirini boşuyor. Ama önceden boşanmak toplumda ayıp olarak karşılanıyormuş ve devletin iç savaş nedeniyle var olmaması, basit nedenlerle boşanma olaylarını tetiklemiş. Çünkü zamanında devlet, toplumun en temel yapı birimi olan ailenin, ona mukabil toplumun yozlaşmasına tedbir alarak çiftlerin boşanmalarına sıcak bakmıyor ve engelliyormuş. Şimdilerde ise, iç savaş sebebiyle devletin var olmaması, boşanmayı kolaylaştırmış. Önceden dul bir kadına hoş bakılmazken, bugünlerde ise dul kadınlar tercih ediliyormuş, sebebi ise tecrübeli olarak görülmeleri. Önceden dul kadına mehir az verilirken veya hiç verilmezken, şimdi durum değişmiş, dul kadına da aynı şekilde düğün yapılıyor ve mehri veriliyormuş.

Boşanmaların nedeni ise basit olarak görülüyor. Örneğin; ilgisizlik, yurt dışında yaşayan kocanın yurt dışına gitmek istemesi, buna karşılık kadının da ailesinin yanına Somali’ye dönmek istemesi neticesinde kocanın izin vermemesi, çocuk sahibi olmak istemeyen kocanın hamile kalan eşini reddetmesi gibi sebepler günümüz Somali kadınlarının bırakılma sebepleri arasında.

Miras hakkı yok bu kadınların

Boşanan veya eşi ölen kadın ne yapıyor? İslami hükümlerin kadınlara vermiş olduğu haklardan yoksun Somali kadını. Çünkü miras hakkı yok bu kadınların. Göçebe olmayan Somali toplumunun kültüründe, eşi ölen Somalili kadın, eşinin toprağından yararlanamıyor. Bu arazi, ölen adamın kardeşlerine kalıyor. Eğer bu kardeşler dul kalan yengelerinin ve yeğenlerinin araziden yararlanmasına izin verirlerse ancak o durumda kadın ve çocukları işçi olarak çalışıyor. Aksi takdirde, kadın kendi kardeşinin yanına sığınıyor ve kardeşinin arazisinde çalışıyor. Çocuğu belli yaşa gelen kadın, kardeşinin yanından ayrılıyor, ya ikinci veya üçüncü evliliğini yapıyor ya da oğlunu el yapımı ürünlerini satmak ve kendi geçimini sağlamak amacı ile bir aracı olarak kullanıyor. Her halukarda kadın babasına, eşine, kardeşine veya oğluna bağımlı olarak yaşıyor. Boşanmış kadının eski kocası ise; çocukları belli yaşa gelesiye kadar eski eşinin ve çocuklarının halini hatrını hiç sormuyor. Belli bir yaştan sonra, özellikle 10 ya da 15 yaşına çocuk geldiğinde baba, eski eşini arıyor ve yurt dışında ise bu çocuklarını yanına aldırıyor, onların eğitimlerini sağlıyor ve eski eşine de belli miktarda para gönderiyor. Kadın bu süre zarfında kendi ayakları üzerinde durmaya çalışsa da erkeklere bağlı olarak hayatını idame ettirmeye çalışıyor. Yani aslında iş erkeğin vicdanına kalıyor.

Sonuçta, kadın olmak, hele de Somalili kadın olmak gerçekten çok zor. Her zorluğa göğüs germeye çalışan kadın kendi halinde yaşamaya bırakılıyor. İslam dininin kendilerine vermiş olduğu haklardan bile yararlanamayan kadınlar, kültür olarak benimsenen gelenekler ve dini vecibelerin çatışması arasında hayatlarını devam ettiriyor. Aslında, burada bir cümlenin altını da çizmekte fayda var; eğer devlet ve istikrar varsa, toplumda düzen ve ahlaki kurallar da hakim. Nasıl ki aile toplumun yapı taşı ise, devlet de onu çevreleyen ve koruyan bir duvar ve adeta çatı gibi.

 

Fatma Yıldız

Güncelleme Tarihi: 28 Aralık 2017, 10:44
YORUM EKLE
YORUMLAR
Eda Özen
Eda Özen - 1 yıl Önce

Toplumumuzla örtüşen bir kültürün derinliklerinden bahseden kısa bir hikaye okumuş gibiyim. Emeğinize sağlık. Sevgi ve saygılarımla....

banner19

banner13

banner20