banner17

Anadolu Selçuklu Mimarisinin En Özgün Eserleri Hanlar ve Kervansaraylar

Selçuklular Anadolu’yu yurt edindikten sonra bölgedeki ticaretin uluslararası bir boyut kazanmasını arzuladılar. Bu sebeple yol emniyetine önem verdiler ve ticaret güzergahlarına han ve kervansaraylar yaptırdılar. Böylece Selçuklu mimarisinin en zarif eserleri ortaya çıktı. Onlardan 7 tanesini tanıyalım istedik.

Anadolu Selçuklu Mimarisinin En Özgün Eserleri Hanlar ve Kervansaraylar

Hanlar ve kervansaraylar İslam tarihinde 8. asırdan itibaren örneklerini gördüğümüz mimari yapılardır. İlk örnekleri askeri konaklama merkezi olarak yapıldığından “ribat” şeklinde isimlendirilmiş. Zamanla zaviyeye dönüşen bu yapılarda yolcuların da konaklamasına izin verilmiş. Ticari ağların öneminin artmasıyla birlikte bugün bildiğimiz han ve kervansaraylara dönüşmüş. Türk İslam mimarisinin özelliklerini taşıyan kervansarayların ilk örneklerine 8 ve 9. asırlarda Merv ve Maveraünnehir bölgesinde rastlanır.

Selçuklular döneminde 12. yüzyıldan itibaren Anadolu uluslararası bir ticaret merkezine dönüşmüş ve buna paralel olarak han ve kervansaraylar bu coğrafyada da yaygınlaşmış. Anadolu’yu boydan boya saran ticaret yolları üzerinde bizzat Selçuklu sultanları ve devlet adamları tarafından kervansaraylar inşa ettirilir.

Bu kervansaraylar genellikle dörtgen plan üzerine yapılmıştır. Revaklı avluya açılan dört eyvanı mevcuttur. Gözetleme kuleleri de bulunan kervansaraylar kalın duvarlarla çevrilmiştir. Ayrıca bütün kervansaraylarda bir taç kapı da göze çarpar. Eserler açık bir avlu ve bu avluya bakan holden oluşur. Yolcular ve hayvanlar hol bölümünde ikamet edelerdi. Ayrıca her kervansarayda bir mescid, hamam ve bazı özel bölümler de mevcuttu.

İdaresini vakıfların üstlendiği bu yapılarda yolcular 3 gün ücretsiz dinlenebiliyorlardı. Sefer sırasında sultanlar veya yabancı devlet adamları da buralarda konaklayabiliyorlardı. Ayrıca hapishane olarak kullanıldıkları da olurdu. Selçuklu mimarisi çalışan uzmanlara göre Anadolu Selçukluları döneminde inşa ettirilen bu kervansaraylardan yaklaşık 150 tanesi günümüze gelmeyi başarmış. Bunlardan 7 tanesini tanıyalım istedik.

1. Anadolu’nun ilk gözbebeği Alay Han

13. yüzyılda Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan tarafından inşa ettirilen eser, Selçuklular tarafından Anadolu’da yaptırılan ilk kervansaray olarak bilinir. 2000 metrekarelik bir alanı kaplamakta ve Aksaray’ya 34 kilometre uzaklıkta bulunmaktadır. “Pervane Ribatı” olarak da anılan yapı, bugün ayakta olsa da kubbeleri ve gözetleme kulesi yıkılmış. Moloz taşla yığma tekniği kullanılarak inşa edilen yapının dış cephesi kesme taşla kaplanmış. ll. Kılı­çarslan’ın saltanatının son yılında tamamlandığı kabul edilen Alay Han’ın mimari planı daha sonra Selçuklu sultanları tarafından yaptırılan kervansaraylara model olmuş. Bu sebeple de söz konusu plan “Sultan han şeması” olarak adlandırılmıştır.

2. Renkleri göz kamaştıran bir yapı: Sarı Han

Nevşehir’in Avanos ilçesinde yer alan Sarı Han, Selçuklu Sultanı II. İzzettin Keykavus zamanında 1249 yılında yaptırmış. 2000 metrekarelik bir alanı kaplayan eserin yapımında sarı, kırmızı, pembe ve açık kahverengi taşlar kullanılmış. Kemerlerde kullanılan ikili taşlar yapının dekoratif bir görünüm kazandırıyor. Sarı Han’ın kısmen yıkılan üst kısımlarında daha çok geometrik süslemeler tercih edilmiş. Kubbeli avluya bakan mescidin kapısı mukarnaslı tromplarla süslen bezenmiş. Sultan hanları şemasına göre inşa edilen eser, 1991 yılında yapılan restorasyonla orijinal haline getirilmiş. 

3. Kale heybetinde bir konaklama mekânı: Karatay Hanı

Kayseri-Malatya karayolu üzerinde yer alan Karatay Hanı, klasik Selçuklu kervansaraylarının özelliklerini taşımakta. Gösterişli takviye külleriyle bir kaleyi andıran yapı, taç kapısı ve köşelerindeki taş işçilikleriyle görsel bir ziyafet sunuyor. Kervansaray 1240 yılında Selçuklu Veziri Celaleddin Karatay tarafından yaptırılır. Yazlık ve kışlık olmak üzere iki bölümden oluşur. Taç kapıdan girilen avluda kubbeli bir mescid göze çarpar. Eser bolluk ve bereketi simgeleyen geometrik hayvan ve bitki motifleriyle bezenmiş. Taç kapını hemen üzerindeki kitabede şu yazı yer almakta: "O Allah’tır. Mülk, daim ve baki olan Allah’ındır. Büyük sultan, hanların hanı, ümmetlerin efendisi ve hak sahibi, âlemdeki sultanların efendisi, dünya ve dinin yücesi, fetih babası Keyhüsrev oğlu Keykubad zamanında yapıldı."

4. Saadeddin Köpek’in vakfiyesi Zazadin Han

Konya şehir merkezinin 22 kilometre dışında yer alan Zazadin Han, bugün Tömek köyü sınırları içinde bulunuyor. Han, Selçuklu döneminde Konya-Aksaray arasındaki ticaret yolunun duraklarından biri olarak hizmet vermiş. Ünlü Selçuklu veziri Saadeddin Köpek tarafından yaptırıldığı için “Saadeddin Hanı” olarak da anılmakta. Eserin taç kapıları üzerine iki kitabesi mevcut. Kitabelerde verilen bilgilere göre 1236 yılında Sultan 1. Alaeddin Keykubat döneminde yapımına başlanan han, 1237 yılında Sultan II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in iktidar yıllarında tamamlanmış. Eser kapalı alan ve açık avlu olmak üzere iki bölümden oluşur. Sultan hanları şemasının tekrarlandığı hanın avlusuna taç kapıdan girilir. Yine diğer kervansaraylarda olduğu gibi mescid, hamam ve eyvanları mevcuttur. Ancak bu kervansarayda seki (taraça) sistemi kendine özgüdür; ters U şeklinde barınak kısmını dolaşmaz. Eser 2007 yılında Selçuklu Belediyesi tarafından restore edilmiş.

5. Ashab-ı Kehf’in yoldaşı Eshab-ı Kehf Hanı

Kahramanmaraş’ın Afşin ilçesine 6 kilometre mesafede bulunan Eshabı-ı Kehf Hanı’nı 1204-1234 yılları arasında Maraş emiri olan Nusreteddin Hasan bin Abdullah yaptırmış. Eserin kitabesi bugüne ulaşmadığından yapılış tarihi tespit etmek mümkün değil. Hanın bir parçası olan ve Ashab-ı Kehf Mağarası’nın önünde bulunan cami Bizans kilisesinden dönüştürülmüş. Caminin önünde biri küçük kubbeli, diğerleri de tonozlu bir son cemaat yeri mevcut. Orijinalliğini koruyan mihrap ve önündeki kubbe tuğladan kemer tonozlarla birleştirilmiş. Bir kısmı kayalara oyulmak suretiyle han 2 kat olarak yapılmış. Alt katta taş ve üstte tuğla kullanılmış. Hana görkemli bir taç kapıdan girilir. Kapının etrafındaki mukarnaslar, yıldızlar bitkisel ve geometrik motiflerle süslenmiş. Ayrıca girişin sağında yer altı mağarasına inilen basamaklar yer alır. Eshab-ı Kehf Kervansarayı 1959 yılında yıkılmış ve Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yenilenmiştir.

6. Eczanesi ve baytarı bulunan bir konaklama yeri Obruk Hanı

Konya'nın Karatay ilçesinde bulunan Obruk Hanı adını hemen yanındaki Kızılören Obruğu’ndan almış. 180 metre genişliğinde ve 145 metre derinliğindeki bu obruğun içi su dolu. Obruk Hanı bugün Konya-Aksaray karayolunun 4 kilometre kuzeyinde yer alıyor. Kitabesi bugüne ulaşmadığı için hanın kim tarafından ve ne zaman yaptırıldığı bilinmese de. 13. asrın ilk yarısına tarihleniyor. Selçuk Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü 1996 yılında kazı ve temizlik çalışmaları başlatmasına karşın eserin hala kapsamlı bir restorasyona ihtiyacı var. Uzmanların eser hakkında verdiği bilgilere göre içinde eczane ve baytar da bulunuyordu.

7. Kervansarayların en gösterişlisi Sultan Han

Aksaray'ın Sultanhanı kasabasında bulunan han, adını da buradan almış. Köşk mescidi, müstahkem mimarisi ve Zengi sanatı üslubuyla renklendirilmiş süslemeleriyle eser, Anadolu Selçuklu kervansaraylarının en gösterişlisi ve en büyüğüdür. Klasik Selçuklu kervansaray şemasına göre inşa edilmiştir. Üzerindeki kitabeye göre 1229 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubat tarafından yaptırılmış. Mimarı ise Şamlı Muhammed b. Havlan. 

Bir kale görünümüne sahip olan han, kesme taştan yapılmış ve dış cephesi kulelerle desteklenmiştir. Yapı revaklı avlu ve kapalı alan olmak üzere 2 bölümden oluşur. Binanın taç kapısı doğu cephesinde bulunur. Doğusunda 11 oda bulunan avlunun batısında iki sıralı eyvanlar yer alır. Ortasında yer alan kemerli köşk mescid, geometrik motiflerle süslenmiştir. Hanın su ihtiyacı ise kurşundan yapılmış künklerle yakınındaki bir köyden getirilmiş. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nce 1959-1968 yılları arasında kısmen restore edilen eser bugün müze olarak kullanılıyor.

 

Munise Şimşek

Güncelleme Tarihi: 06 Haziran 2018, 11:27
banner12
YORUM EKLE
banner8

banner19

banner20