Yusuf Has Hacib ve büyük eseri Kutadgu Bilig

Yusuf Has Hacib'in 1000. doğum yılı nedeniyle 2016 yılı Yusuf Has Hacib yılı ilan edildi. Yıl boyunca etkinliklere konu olan Yusuf Has Hacib denildiğinde akla ilk gelense Kutadgu Bilig adlı büyük eseri.

Yusuf Has Hacib ve büyük eseri Kutadgu Bilig

Bin yıl önce, bugünkü Kırgızistan'ın Balasagun kentinde doğan Yusuf Has Hacib, büyük Türk bilginlerinden biri. Doğduğu topraklarda Yusuf Balasagun adıyla bilinen ünlü bilgin, Türk-İslâm tarihi açısından en önemli belgelerin başında gelen Kutadgu Bilig adlı siyasetnamenin yazarı. Yusuf Has Hacib'in Türkçe kaleme aldığı ve "Kutlu Bilgi" anlamına gelen eser, ünlü bilginin günümüze ulaşan tek yapıtı. Karahanlılar Devleti'nin ilk başkenti olan Balasagun kentinde başlayıp ve Kaşgar'da tamamladığı kitap aynı zamanda Türk İslam tarihinin ilk yazılı eseri. Eser ilk olarak Karahanlı Devleti’nin o dönemdeki yöneticisi Tabgaç Buura Karahan Abu-Ali-Hasan’a sunuldu. Eserdeki derin felsefeden etkilenen yönetici tarafından ünlü bilgine saraydaki saygın kişi anlamına gelen Uluğ Has Hacib ünvanı verildi.

Birçok araştırma ve akademik teze konu olan Kutadgu Bilig, alegorik, didaktik bir türe sahip. Aruz ölçüsüyle yazılan 6 bin 645 beyitden oluşan eser 4 sembolik kişiliğin soru yanıt biçimindeki karşılıklı konuşmalarını içeriyor. Ayrıca öğretici kıssaların anlatıldığı eserde, eğitim, evlendirme, çocuk büyütme, konuk çağırma, gibi birçok konuda bilgi veriliyor. Ünlü eserin Yusuf Has Hacib 54 yaşındayken 18 ayda yazıldığıysa eserde geçen dizelerden anlaşılıyor.

Kutadgu Bilig'in hangi dilde yazıldığı ile ilgili farklı görüşler öne sürülse de eserde geçen “Türk sözü ile yazdım” dizesi Türkçe yazıldığına kanıt olarak gösteriliyor. Tecrübeli mütercim Tölögön Kozubekov, Kutadgu Bilig’in dili hakkında şu ifadeleri kullandı: "Bu eserin yazıldığı özgün dil çok tartılşılıyor. İlk baktığında anlaşılmaz ama bence eserin içinde şimdiki Kırgızlar’ın günlük yaşamında kullandığı sözler var. Çünkü eserin özgün dili ve eserin iç ruhu Kırgızlar’ın eski diline çok yakın. Yazarın, eserinde kendi anmalarında şöyle geçiyor: ‘Bu kitabın dili dağda gezey yapay geyik idi. Ben bunu zar zor kağıda düşürdüm.’ diyor. Bu dağlıkların demek Kırgızlar’ın dili demektir. Bu nedenle biz bu eserin sahibine atamız diyebiliriz."

1983'de günümüz Kırgız Türkçesine çevrildi

Kutadgu Bilig'le ilgili ilk makale 1823'de Adam Amadey Jober tarafından kaleme alındı ve Asya dergisinde yayınlandı. Bu makaleden sonra, çok sayıda ülkede çeviri çalışmaları yapılarak tanıtıldı. Kutadgu Bilig’i tercüme etme safhasındaki çalışmalarını çevirmen Tölögön Kozubekov şu şekilde anlattı: "Ben bu yapıtın ilk olarak Rusça’sını okudum. 1983'de İvanov’un çevirisinden yayınlanan o çeviriyi okuyup bu yapıtı Kırgızcaya çevirmemek olmaz diye bir karar aldım. Sonradan Namangan kütüphanesinden Kiril alfabesine çevirilen orijinalinı aldım. Çin’de basılmış Latin alfabesindeki orijinali de aldım. Onların hepsini bir araya toplayıp, kıyaslayıp şimdiki Kırgızca’da yayınladım. Çeviri sırasında çok zorluklar oldu. Mesela orijinalinde Kırgızlar’ın soyları geçiyor. Ama Rusça’da bu adlar yok ve onun yerine tek bir bir kelime var."

Yusuf Has Hacib ve eseri Kutadgu Bilig'in Kırgızistan için anlamı büyük. Kırgızistan Ulusal Bankası 2000 yılında 1000 somluk banknotun üzerine büyük düşünürün resmini bastı. Kırgız halk şairi Ernis Tursunov, Yusuf Balasagun operasının librettosunu yazarken, ressam Sagın İşenov ise Kutadgu Bilig’de yer alan verilere dayanarak, kendi köy okulununun iç duvarına resmini çizdi. 2002’de alınan bir kararla Yusuf Balasagun adı Kırgızistan Ulusal Üniversitesi'ne verildi. TÜRKSOY'un, 2016'yı Yusuf Has Hacib Yılı ilan etmesiyle birlikte ünlü düşünür hakkında yapılan etkinliklerin sayısı da arttı. Bu kapsamda bir çok sergi ve organizasyona konu alan Yusuf Has Hacib ve Kutadgu Bilig hakkında bir de belgesel film çekilmesi planlanıyor.

Mustafa Kaçalin'le Kutadgu Bilig üzerine

Türk Dil Kurumu da, geçtiğimiz ay Kutadgu Bilig adlı eserin tıpkıbasımını yayınladı. Yusuf Has Hacib'in 1000. doğum yılına ithaf edilen yayını, Türk Dil Kurumu Başkanı Prof. Dr. Mustafa Kaçalin’le konuştuk. Kutadgu Bilig’in Türkiye’deki ilk yayınının 1940’lı yıllarda yapıldığını söyleyen Mustafa Kaçalin, şu ifadeleri kullandı: "İlki 1940'lı yıllarda yine Türk Dil Kurumu tarafından yayınlandı Türkiye'de. Daha önce de Uygur harfli metinlerini ve ondan da önce Vanderi bunun Uygur harfli bir seçmesini yayınladı. Uygur harfli nüsha yani Herat yazması Türkiye'den Viyana'ya gidiyor. Şimdi o nüsha, Viyana Devlet Kütüphanesi’nde.”

Viyana'daki ve Özbekistan'ın Fergana kentindekilerin yanı sıra Kahirede'de bir yazması bulunan siyasetname türündeki Kutadgu Bilig, mesnevi tarzında kaleme alındı. Kaçalin, Kutadgu Bilig’in mesnevi tarzı bir eser olduğunu ve Şehname’yle aynı vezinde yazıldığını ifade ederken, “Mesnevi tarzının bir özelliği olarak her beytin kendi içinde kafiyeli olması, anlatılanların kolayca zihne yerleşmesini sağlıyor” dedi. Dört ana karakter üzerine kurulan, devletli olma bilgisinin sembollerle işlendiği eserde, eski Türk bey ve hanlarından aktarılan vecizeler, atasözleri ve halk şiirlerinden alıntılar da önemli bir yer tutuyor. Mustafa Kaçalin eserde şahıs kadrosunu şu ifadelerle anlattı: “Üntoğdu hükümdarı ifade ediyor. Güneş gerçekte ve doğu düşüncesinde sarı renktir. Küntoğdu, Aydoğdı, Vezir Odgırmış da bir derviş. Bunların üzerinden, bunları konuşturarak söylemek istediklerini söylüyor. Arada da 'Bir bilge kişi der ki' diye bilgi anlamında yaptığı alıntıları rubailerle bildiriyor."

Toplumun farklı katmanları ve meslek mensuplarının sahip olması gereken vasıflar ile uymaları gereken hâl ve hareketlerin anlatıldığı Kutadgu Bilig, hem tarihi önemiyle hem de içeriğiyle günümüze ışık tutuyor.

Uğur Özen

Güncelleme Tarihi: 13 Temmuz 2020, 16:05
banner25
YORUM EKLE

banner19

banner13

banner26