İlk Türkçe siyasi mizah dergisi: Diyojen!

"Dergi dönemin siyasî ve sosyal olayları üzerindeki ısrarla durur. Öyle ki Diyojen bir mizah dergisi olduğu hâlde sadece üç defa karikatür yayımlamıştır." Fatma Elifnur Kaya yazdı.

İlk Türkçe siyasi mizah dergisi: Diyojen!

Birileri mizah mı dedi? Ülkece mizaha bayıldığımız ve çok farklı bir mizah anlayışımız olduğu su götürmez bir gerçek. Peki, son birkaç yıldır sıkça gözlemlediğimiz hatta yeri geldiğinde onlardan biri olduğumuz ve sosyal medyada sıkça karşılaştığımız güzel ülkemizin güzel mizahşörleri basın tarihinde ilk olarak nasıl yer almaya başladı? Bu sorunun cevabını sizler için araştırdık.

Dördüncü değil, ilk

Diyojen, basın tarihinde Türkçe olarak çıkarılan mizah dergilerinin dördüncüsü olmasına rağmen kendisinden önceki yayınların, son derece soğuk ve seviyesiz olmaları sebebiyle önem açısından ilk siyasî mizah dergisi olarak kabul görmektedir.

Dergi, 24 Kasım 1870’te Teodor Kasap tarafından çıkartılmaya başlanmıştır. Teodor’un Fransa’da edindiği mizah kültürü ve gazetecilik tecrübesiyle ve kuvvetli kalemlerinin bir araya gelmesi devrin en yüksek tirajına ulaşmasını sağlamıştır.

Peki, kimdir bu Teodor Kasap?

Kayserili bir Rum olduğu bilinen Teodor Kasap, çocuk yaşta gittiği İstanbul’da zekâsı ile dikkatini çektiği bir Fransız tarafından Fransa’ya götürülmüş, eğitimini burada tamamlamış, Alexandre Dumas’nın özel kâtipliğini yapması vesilesiyle Fransız yazarlar ve gazeteciler muhiti içinde yetişmiştir. İstanbul’a döndüğünde Fransızca “Diyogène” adında birer mizah dergisi çıkarmış, ayrıca Türkçe olarak da “Diyojen” adıyla yayımlamaya başlamıştır.

Osmanlı’ya son derece bağlı oluşuyla bilinen Teodor Kasap, o yıllarda azınlıkların Osmanlı düşmanlıklarına karşı mücadele etmiş ve el birliğiyle Osmanlı’nın tekrar yükseleceği fikrini savunmuştur. Dergideki makale ve fıkraların büyük bir kısmının Namık Kemal tarafından kaleme alındığı olsa da kabul edilmiş sonradan derginin bir diğer yazarı Direktör Âli Bey’in Diyojen’deki mizahî yazı tarzı Namık Kemal’inkine çok benzemesinden dolayı bazı yazıların kime ait olduğu hâlâ kesin olarak tespit edilememiştir.

Derginin dönemin siyasî ve sosyal olayları üzerindeki ısrarlı duruşu dikkat çeken bir detay olarak karşımıza çıkmaktadır. Öyledir ki Diyojen bir mizah dergisi olduğu hâlde sadece üç defa karikatür yayımlamıştır. Bunlar, Ermeni harfleriyle yayımlanan Türkçe Manzume-i Efkâr gazetesinin sahibi Panosyan, atlı tramvay ve hükümet değişmesiyle ilgili karikatürlerdir. Ancak Diyojen dönemin tüm gazetelerinin aksine oldukça sade bir dil kullanmış, konuşmalarına Fransızca kelimeler katarak havalı görünmeye çalışanları dalgaya almıştır. Yazılar genel itibariyle mizah havasında olmasına rağmen devrin anlayış ve eleştirel tahammül sınırlarını zorlayan hatta çoğu zaman bu sınırları aşan ağırlıkta olmuştur. Bu sebeple zaman zaman uyarılar almıştır.

Diyojen’e uyarılar

Dergi, uyarılara uyulmadığı gerekçesiyle dört kez kapatılmış beşincide ise izni iptal edilerek yasaklanmıştır.

İlk kapatılma 50 gün sürmüştür. 4. sayıda Bağdat’ı ziyaret eden İran Şahı’nın maiyetinin 10.000 insan ve 20.000 hayvandan ibaret olduğunu belirten mizahî yazıda “Mübalağada bulunmak” suç sayılmıştır.

İkinci kapatılma 12 gün sürmüştür. 14. sayıda “Konağın su hazinesinin boşalmış ve farelerin doluşmuş olduğu” fıkrası “Devlet hazinesinin kastedilmesi” şeklinde yorumlanmıştır.

Üçüncü kapatılma da 11 gün sürmüştür. 129. sayıda Fransız basınından tercüme edilen, “Bir Fransız kızının kendisine kazık cezası uygulayarak intiharı”nı nakletmesi sebebiyledir ve bu haber “Âdâba mugayir” (ahlâka aykırı) sayılmıştır.

Dördüncü kapatılma tam olarak 2 ay sürmüştür. 123. sayıda “Bulgar ve Hason Meselelerinin Neticesi” adlı makalede, hükümet icraatına dair mizahî yazı ve aynı nüshada gazetelerin iktidardan uzaklaştırılanları kötüleyip yerlerine getirilenleri kınayan karikatürü “Hükümete dokunacak tezyif makalesi ve resmi” sayılmıştır.

Beşinci kapatılma ise imtiyazının iptali ve yayımının durdurulması ile sonuçlanmıştır. 179, 180 ve 182. sayılarda, mizahî olarak Mısır Hidivi İsmail Paşa ve Rus Çarı Aleksandr ağzından birbirlerine ve Rusya Hariciye Nâzırı Gorçakof ağzından Türkiye sefiri Ignatiev’e yazılan mektupların “Tanınmış kimselerin haysiyetine dokunmuş olduğu” kanaatine varılmıştır.

Mizahî yazılarıyla huzursuzluklara yol açan Diyojen’in yaptığını o zamana kadar hiçbir basın organı yapamamıştır. Diyojen, sosyal hayattaki çeşitli meseleler, memleketin içinde bulunduğu tehlikeler ve birçok görüşün ortaya konmasıyla beraber hükümetin basın özgürlüğü anlayışı konusunda fikir edinilecek son derece önemli bir kaynak olarak karşımıza çıkmaktadır.

Fatma Elifnur Kaya

Yayın Tarihi: 30 Mayıs 2021 Pazar 10:00 Güncelleme Tarihi: 02 Haziran 2021, 07:57
banner25
YORUM EKLE

banner26