, 16 Aralık 2017
İmam Gazali ile İlim Hayatına Dair 'Hayali' Röportaj

1065

İmam Gazali ile İlim Hayatına Dair 'Hayali' Röportaj

''Gençliğimin başlangıcından beri hakikatleri kavramaya susamış olmak fıtrî bir âdetimdir. Allah tarafından yaratılışımda yer etmiştir. Bunda benim ihtiyar ve arzumun tesiri yoktur.'' Ekrem Sakar, İmam Gazzalî ile, el-Munkız mine'd-Dalâl adlı kitabından iktibaslar yaparak bir 'hayali' röportaj gerçekleştirdi.

İlgili Yazılar
Taşköprülüzade 'Sen kendini ilme tamamen vermezsen ilim sana bir kısmını
Taşköprülüzade: 'Sen kendini ilme tamamen vermezsen, ilim sana bir kısmını vermez.'

Ekrem Sakar'ın Hayali röportajlarında bu seferki konuğu Taşköprülüzade Ahmed Efendi. Sakar Taşköprülüzade'ye ilme dair sorular sordu ve hazretin Mevzûâtü’l-ulûm kitabından bulduğu cevapları bizler için düzenledi.
05/07/2017 08:08
Necip Fazıl ile 'Doğu' ve 'Batı' Kavramları Üzerine
Necip Fazıl ile 'Doğu' ve 'Batı' Kavramları Üzerine

''Doğu, insanın yağmur suyu kadar saf ve aydınlık olduğu çağlarda yürekleri ve kafaları dört köşe madde ölçeği körletmezden evvel ruhumuzun ilk ve büyük marifetlerine sahne olan vatandır.'' Ekrem Sakar, üstad Necip Fazıl ile 'İdeolocya Örgüsü' kitabı etrafında hayali bir röportaj gerçekleştirdi.
27/04/2017 13:01
Mehmed Akif Fikrinin Yüceliği İyi Bir Şiirin Olmazsa Olmazıdır
Mehmed Akif: Fikrinin Yüceliği, İyi Bir Şiirin Olmazsa Olmazıdır

''Bir edebî eser sadece dimağın değil, kalbin de mahsulü olmalıdır. Bundan dolayı edebî eserde bir his aranır. İnsan kendisinde duymadığı bir teessürü başkasına duyuramaz. Yaratılışta bizim pek göremediğimiz güzellikleri gören, ruhun künhüne varan, vicdanın sırlarına erişen şair, bu vukuf kendisinde birtakım hisler uyandırdığında bize sanatla gördüğünü gösterip duyduğunu duyumsatır.'' Ekrem Sakar, 'Osmanlı Edebiyatı Ders Notları' kitabı etrafında Mehmed Akif ile 'hayali' bir söyleşi gerçekleştirdi.
10/04/2017 13:01
K tip Çelebi'den İlim Yolunun Genç Yolcularına Öğütler
Kâtip Çelebi'den İlim Yolunun Genç Yolcularına Öğütler

''Uçmak için iki kanat lâzımdır, bir kanatla menzil alınmaz. Aklî ve şer’î ilimler iki kanat mesabesindedir.'' Ekrem Sakar, Kâtip Çelebi’nin Keşfü’z-zünûn ve Mîzânü’l-hak adlı kitaplarından iktibaslar yaparak kendisiyle bir ‘hayali röportaj’ gerçekleştirdi.
20/11/2016 11:11
Kültür tarihimizdeki en büyük eserler Osmanlı devrinde yazılmış eserlerdir
Kültür tarihimizdeki en büyük eserler, Osmanlı devrinde yazılmış eserlerdir.

Faruk Kadri Timurtaş'ın vefat yıldönümü vesilesi ile Ekrem Sakar, Faruk Kadri Timurtaş ile hayali bir röportaj gerçekleştirdi...
04/07/2016 16:04
Rıza Tevfik ile Tekke ve Halk Edebiyatımız Üzerine
Rıza Tevfik ile Tekke ve Halk Edebiyatımız Üzerine

''Osmanlı klasik edebiyatını, yani eski edebiyatımızı lâyıkıyla tetkik etmiş olanlar katiyyen teslim ederler ki bütün o cins şiirlerde -hele istiâre ve teşbih itibarıyla- tasavvuf dilinin damgası vardır.'' Ekrem Sakar, ''Rıza Tevfik'in Tekke ve Halk Edebiyatı ile İlgili Makaleleri'' kitabından hareketle Rıza Tevfik'le hayali bir röportaj gerçekleştirdi.
05/05/2016 10:10

Büyük Selçuklu devrinin büyük âlimi, düşünürü, müderrisi ve mutasavvıfı olup sadece İslam dünyasında değil, dünya tarihinde de önemli bir yeri olan İmam Gazzalî, insanları doğru yola çağırmakla kalmamış, aynı zamanda Müslümanların içinde zuhur eden çeşitli hastalıklara savaş açmış büyük bir bilgindir. İslam düşünce tarihine tesirini ve arkasında bıraktığı onca eseri görünce, nasıl bir ilim hayatı olduğunu merak etmemek elde değil. Biz de kendilerine bu konuda birkaç soru sorduk.

(Bu “hayalî” röportaj metni, İmam Gazzalî'nin “el-Munkız mine'd-Dalâl” adlı kitabından iktibaslar yapılarak oluşturulmuştur.)

Efendim, hayatınıza dair kitaplar kelam ilminden faydalandığınızı, İmam tanıdıkları bir kimseyi taklit edenlerin gittikleri yolları ve felsefe mesleklerini tetkik ettiğinizi anlatıyorlar. Nihayetinde kendiniz için de uygun bulduğunuz tasavvuf tarikını benimsemişsiniz. Bunlar hakkında kısaca ne buyurursunuz?

Saydığınız yollarla hakikate ulaşmaya çalışan dört sınıf vardır. Birinci sınıf Kelam ilmi âlimleridir. Bunlar rey ve istidlal sahibi olduklarını iddia ederler. İkinci sınıf Batınîlerdir; onlar da hakikatleri İmam-ı Masum'dan öğrendiklerini söylerler. Üçüncü sınıf fesefecilerdir; bunlar da mantık ve bürhan erbabı oldukları iddiasındadırlar. Dördüncü sınıf ise mutasavvıflardır ki bunlar da Tanrı’nın huzurunda bulunduklarını, müşahede ve keşif ashabından olduklarını iddia ederler. Ben de kendi kendime dedim ki hakikat bu dört mesleğin dışında kalamaz. Önce Kelam ilmini, sonra felsefe yolunu, daha sonra batınîlerin talimatını ve en son tasavvuf mezhebini işte bundan inceledim.

Hayatınız boyunca türlü dinî meslek ve yollar içinde hakkı bulup çıkarmak için çok zahmetler çektiniz. Sizi ömrünüz boyunca arayışlara ve incelemelere iten şey neydi?

İnsanların muhtelif din ve milletlere ayrılması, bir ümmetin yolları ayrı olan türlü fırkalara ayrılarak birçok mezhepler meydana getirmesi derin bir denizdir ki çokları içinde boğulmuş, pek az kimseler ondan kurtulmuştur. Her fırkaya mensup olan kimse, kurtulan kendi fırkası olduğunu zanneder. Bütün sözleri hakikat olan yüce Peygamber de "Ümmetim yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır. İçlerinde necat bulan yalnız bir tanedir" manasındaki hadis-i şeriflerinde bize haber vermiştir. O büyük Peygamberin olacağını haber verdiği şey tahakkuk etti.

Gençliğimin ilk devresinden itibaren, yirmi yaşına girmeden evvel, büluğa yaklaştığım zamandan bugüne kadar - ki yaşım şimdi elliyi geçmiştir - bu derin denizin dalgalarıyla mücadele ediyorum. Cesaret derinliklerine dalıyorum. Korkak ve çekingen değilim. Bütün karanlık durumlarla uğraşıyorum. Her güçlüğü yenmeye çalışıyorum. Her uçurumu atlamaya gayret ediyorum. Her fırkanın itikadını araştırıyorum. Her taifenin mezhebine ait sırları meydana koymaya çabalıyorum. Hangisi hak, hangisi batıl, hangisi Peygamberin sünnetine uygun, hangisi bidat üzerine kurulmuş anlamak istiyorum. Bir batınînin içindekini ve bir zahirînin gittiği yolun neden ibaret olduğunu öğrenmeyi dilerim. Bir Kelam âliminin fikrinin ne olduğunu ve ne için mücadele ettiğini tetkik ederim. Bir mutasavvıfın iç temizliğine nasıl eriştiğinin sırrına vakıf olmayı çok isterim. Bir abidin ibadetinin ona ne sağladığını incelerim. Keza Allah'ı inkar eden bir zındıkın bu inkara cüret etmesinin sebeplerini araştırırım.

Gençliğimin başlangıcından beri hakikatleri kavramaya susamış olmak fıtrî bir âdetimdir. Allah tarafından yaratılışımda yer etmiştir. Bunda benim ihtiyar ve arzumun tesiri yoktur.

Bu bahsettiğiniz susamışlığın nasıl farkına vardınız? Nihai olarak ulaşmak istediğiniz şey hakikatin bilgisi miydi? 

Çocukluk devrine yakın bir zamanda göreneğe dayanan akidelerden azade kaldım. Çünkü gördüm ki daima Hristiyan çocukları Hristiyan olarak, Yahudi çocukları Yahudi olarak, Müslüman çocukları da Müslüman olarak yetişiyorlar. Tanrı elçisinden rivayet olunan şu manada bir hadis işittim: "Her doğan çocuk Müslüman yaradılışı üzere dünyaya gelir. Sonra ana babası onu Yahudi yapar, Hristiyan yapar, Mecusi yapar". Asıl yaradılışın hakikati ile ana babayı, öğretmenleri taklit etmek dolayısıyla arız olan akidelerin hakikatini araştırmayı arzu ettim. Telkin ile başlayan, hangisi hak ve hangisi batıl olduğunda birçok ihtilaflar vuku bulan bu taklitleri ayırmak istedim. Evvela kendi kendime dedim ki benim maksadım işlerin hakikatlerini anlamak ve bilmektir. O halde bilgi nedir? Bunun hakikatini araştırmak icap eder. Nihayet anladım ki yakîn raddesine varan bilgilerde bilinen şeyin asla şek götürmeyecek derecede anlaşılmış olması gerektir. Bunda yanılmış olmak ve vehme kapılmak ihtimali olmaz. Hatadan emin olmak için bilgi dediğimiz şey o kadar kuvvetli olmalıdır ki mesela ben 10 sayısının 3 sayısından büyük olduğunu bildiğim halde birisi bana "hayır, 3 sayısı 10'dan daha büyüktür. Sözüme inanmanız için de şu değneği ejderhaya çevireceğim" dese ve dediğini yapsa, ben de bunu görsem, bu yüzden bilgimden bir şüphe duymam. Ancak o adamın bunu nasıl yaptığına şaşarım. İşte bu tarzda bilmediğim ve yakîn hasıl etmediğim hiçbir bilgiyi itimada şayan bulmadım.

O zamana kadar bildiklerinizi de gözden geçirdiniz sanırım.

Evet. Gördüm ki bende hissiyat (beş duyu ile algılanabilir bilgiler) ve zaruriyat (delil aramaya hacet bırakmayan apaçık bilgiler, 2'nin yarısı 1'dir gibi) haricinde böyle bir bilgi yok. Öyle ise ilkin bu bilgileri inceleyerek kuvvet derecelerini anlamalıyım. Acaba mahsusata (beş duyu ile algılanabilir şeyler) olan güvenim ve zaruriyattan emin olmam, taklide dayanan eski bilgilerimle birçok kimselerin ispata dayanan bilgilerindeki emniyet cinsinden midir? Yoksa bu emniyet hakikate uygun, yanılmak ihtimalinden uzak bir şey midir?

Çok ciddi gayretle mahsusat ve zaruriyat üzerinde düşünmeye, bunlarda nefsimi şüpheye düşürmek mümkün olup olmadığını aramaya başladım. Uzun müddet şüpheden ileri gelen araştırmalardan sonra mahsusatta hata olmayacağına emin olmayı nefsim kabul etmedi. İçimden bir ses diyordu ki "Mahsusata nasıl güvenilebilir? Bunların en kuvvetlisi görme duyusudur. Gölgeye bakar, onu hareketsiz görür. Onda hareket olmadığına hükmeder. Bir müddet sonra tecrübe ve gözlem ile anlar ki hareket ediyor ama birdenbire olmayıp yavaş yavaş oluyor. Keza yıldıza bakınca onu bir altın lira büyüklüğünde görür; halbuki onun daha büyük olduğunu biliyoruz." Mahsusata olan güvenim gitti. O halde aklî bilgilerden başka itimada değer bir şey kalmadı. Fakat aklî bilgilere olan itimadımın da bozulmayacağına nasıl emin olabilirdim? Mesela uykuda birtakım şeylerin varlığına inanıyorum ve hiçbir şüpheye düşmüyorum ama aslında hiçbirinin aslı yok. Bu vesveseler kalbimde yer etti ve safsata mezhebine saplandım. Fakat kimseye bundan bahsetmiyordum. Nihayet Cenab-ı Hak beni o hastalıktan kurtardı.

Bir ara Bağdat'ta birçok talebeye ders verdiniz, sonra bundan feragat ettiniz ve Nişabur'a dönüp tekrar ilim yaymaya başladınız. Tedrisi terk ettikten sonra tekrar başlama sebebiniz neydi?

On seneye yakın bir zaman içinde halk arasına karışmadım, yalnız yaşamaya devam ettim. Bu müddet esnasında sayamayacağım birçok sebepten dolayı hem zevkle, hem aklî delil ile hem de imandan ileri gelen kabul ile zarurî olarak bana zahir oldu ki insan bedenden ve kalpten halkolunmuştur. Kalpten maksadım Allah'ı tanımaya mahsus bir yer olan ruhun hakikatidir; yoksa ölülerle ve hayvanlarla müşterek olduğu et ve kan değildir. Bir takım meseleleri halkın arasına karışmayarak, yalnız yaşadığım süreç esnasında adeta müşahede eder gibi zarurî bir tarzda anladım.

Ne tür meseleler?

Nübüvvetin kabul ettiği şeylerle amel etmekte halkın itikadının zaafa uğraması gibi meseleler. Bu iman zayıflığının sebeplerini araştırdım. Sonra bir süre de halkı gözden geçirdim. Şeriatın emirlerini yerine getirmekte kusur edenden sebep sordum. Şüphesini açıklamasını istedim. "İmanın varsa orası için hazırlıkta bulunmayıp onu dünya karşılığında satıyorsan bu, hamakattir. Ahirete inanmıyorsan kafirsin demektir" diyordum. Kendi kendime "yalnız yaşamak, halk arasına karışmamak ne işe yarar? Hastalık salgın halini almış, tabipler bile hastalığa yakalanmış ve halk helak olmak üzeredir" diyordum.

Halkın arasına tekrar karışmaya nasıl karar verdiniz?

Cenab-ı Hakk'ın takdiriyle zamanın padişahı olan Mehmed Gıyaseddin dışarıdan bir tesir olmaksızın içinde bir arzu duydu ve bu fetreti kaldırmak için Nişabur'a hareket etmemi emretti. Bu emir o kadar kesin idi ki muhalefete ısrar etseydim, onun kalbini kırmış olacaktım. Köşede oturma ruhsatının artık zaafa uğradığını düşündüm. Tembellik, istirahat, nefsimi aziz tutmak, onu halkın ezasından muhafaza etmek gibi şeyleri halktan ayrı yaşamakta devam etmeye sebep göstermek layık değil. Halkın cefasına katlanmanın güçlüğü, nefse ruhsat vesilesi olmaz. Nitekim Rabbü'l-âlemin buyuruyor: "İnsanlar, (sadece) 'İman ettik' diyerek, sınanmadan bırakılacaklarını mı sandılar?" (Ankebut-2) Bu mesele hakkında kalp ve müşahede erbabından, yani mutasavvıflardan bir cemaatle istişarede bulundum. Hepsi artık halk içine karışmak, köşeyi terk etmek lazım geldiğini söylediler.

İlim neşirlerine döndünüz o halde.

Evet döndüm ama bende hakiki manasıyla bir dönme olmadı çünkü eski halime dönmedim. "Dönmek" yeniden eski hale girmek demektir. Eskiden insana mevki kazandıran ilmi yayıyordum. Sözümle, amelimle o ilme davet ediyordum. Maksadım, niyetim mevki ve şeref kazanmaktı. Fakat sonra insana bunları terk ettiren, rütbeden uzaklaşmayı öğreten ilme davet etmeye başladım. Niyetim ve arzum buydu. Bu halim Allah’ın malumudur. Ben hareket etmedim, Allah beni harekete getirdi. Ben bir şey yapmadım, o bana yaptırdı.

 

Ekrem Sakar