, 24 Mayıs 2017
Ayasofya Camii Hakkında İslamcı Dergiler Neler Söyledi

1434

Ayasofya Camii Hakkında İslamcı Dergiler Neler Söyledi?

Ayasofya Camii'nin müzeye çevrilmesi kararnamesinin üzerinden 80 küsur yıl, Sezai Karakoç 'Ayasofya Ne Kadar Sabırlısın!' başlıklı yazıyı yazalı ise yarım yüzyıl geçti. Melih Turan, İslamcı Dergiler Projesi arşivinden 1950-80 arasında İslamcı dergilerde Ayasofya'ya dair kimler neler yazmış, kısaca derledi.

İlgili Yazılar
İslam  leminin Yetiştirdiği Nadir Hadis  limlerinden Biri M
İslam Âleminin Yetiştirdiği Nadir Hadis Âlimlerinden Biri: M. Tayyib Okiç

Veli Ertan, Tohum dergisinin Haziran-Temmuz 1977 tarihli 103. sayısında ''Prof. M. Tayyib Okiç’i Anarken'' başlıklı bir yazı kaleme almış. O yazıyı önemine binaen alıntılıyoruz.
16/04/2017 08:08
Sözü Tesirli Kalemi Kuvvetli Üslubu Sade Bir  lim Ahmet
Sözü Tesirli, Kalemi Kuvvetli, Üslubu Sade Bir Âlim: Ahmet Hamdi Akseki

Veli Ertan, Tohum dergisinin Mart 1976 tarihli 94. sayısında Ahmed Hamdi Akseki’yi yazmıştı. Önemine binaen sözkonusu yazıyı alıntılıyoruz.
19/04/2017 08:08
Kültür Hayatımızda Bir Mümtaz Sima İhsan Babalı ve Cağaloğlu Yayınevi
Kültür Hayatımızda Bir Mümtaz Sima: İhsan Babalı ve Cağaloğlu Yayınevi

1960'lı yıllarda Cağaloğlu Yayınevi'nde önemli eserler yayınlayan; çıkardığı İslam Düşüncesi dergisi hâlâ yâd edilen; yayınevinin kapanması sonrasında pek çok hayır faaliyetinin içinde bulunan M.İhsan Babalı'nın hayatını, torunu Fatmanur Babalı kaleme aldı.
10/01/2017 13:01
Kemal Edip Kürkçüoğlu nun Bal Tadında Nesri 'Dilimin Döndüğü Kadar'
Kemal Edip Kürkçüoğlu’nun Bal Tadında Nesri: 'Dilimin Döndüğü Kadar'

İLEM'in düzenlediği İDP Konuşmaları’nın ilkinde Türk Dil Kurumu (TDK) başkanı Mustafa Kaçalin, yayına hazırladığı Kemal Edip Kürkçüoğlu’nun nesirlerinin derlemesi 'Dilimin Döndüğü Kadar' kitabının serencamını anlattı. Mehmet Erken ve M. Murtaza Özeren etkinlikten notlarını aktarıyorlar.
10/11/2016 12:12
Yıl 1978 Milli Gençlik Dergisi Sordu Ali İhsan Yurd Cevapladı
Yıl 1978: Milli Gençlik Dergisi Sordu, Ali İhsan Yurd Cevapladı

Ali İhsan Yurd, uzun süre Sönmez Neşriyat'ın idaresinde bulunsa da, kendi dilinden ve kaleminden pek fazla eser göremediğimiz bir isim. İLEM'in hizmete açtığı İslamcı Dergiler Projesi (İDP) sitesi vasıtasıyla kendisinin 1978 yılında Milli Gençlik dergisine verdiği bir mülakata rastladık. M. Murtaza Özeren, Ali İhsan Yurd ile yapılmış nadir röportajlardan bir tanesi olması sebebiyle, önemine binaen bu röportajı alıntılıyor.
08/11/2016 14:02
Mustafa Kutlu Şiir de Yazmış İşte Kutlu'nun Şiirleri
Mustafa Kutlu Şiir de Yazmış! İşte Kutlu'nun Şiirleri

Mustafa Kutlu’nun Hareket dergisinde kalmış 14 şiirinden biri hariç geri kalan hepsine ulaşabildim. Şiirlere baktığımda Kutlu’nun hem modern hem de klasik biçimde şiir yazdığını gördüm. M. Murtaza Özeren yazdı.
12/04/2016 15:03

Vesika dergisinin “Acı Gün Kara Takvim” olarak vasıflandırdığı 24.11.1934 tarihinde Ayasofya Kararnamesi imzalanarak, Mehmed Kayalar’ın “Hülya mı aceb! Yoksa bir kabus mu bu rüya? / Eyvah! O ne, zulmette mi kaldın Ayasofya!” diyerek taaccüp ettiği Ayasofya’mız câmiyetini kaybederek karanlığa çekilmişti. Bu tarihin üzerinden 80 küsur yıl, Sezai Karakoç "Ayasofya Ne Kadar Sabırlısın!" başlıklı yazıyı yazalı ise yarım yüzyıl geçti. Asra yemin olsun, eyvallah, ama bu kadar zamandır Müslümanlar hüsranda mı diye sormaktan kendimizi alamadık. Ayasofya’sız salih ameller işleyebildik mi, sabrı ve hakkı tavsiye edebildik mi bu süre zarfında, bir kısmımız tam da bunu merak ediyor.

İşte bu merak bizi kara takvimden sonra doğan dedelerimizin karayı aka çevirmek için neler yaptığını araştırmaya sevk etti. İslamcı Dergiler Projesi’ne bir bakalım dedik. Ne varmış ne yokmuş. Ayasofya ne kadar mühimmiş, ya da ne kadar değilmiş. Bazı başlıkların yazılarına ulaşamadık. Bazılarının ise birbirini tekrar eden hadiselerin manşetleri olduğunu gördük. Yazıların hepsini tek bir yazıya sığdırmak mümkün ama makul olmayacağından tespit edebildiğimiz kadarıyla 1950 ile 80’ler arasında dikkat çeken yazıları ve başlıkları ayıklayarak değinmeye çalıştık.

Nedir Ayasofya?

Osman Yüksel  gibi serden geçerek"asırlık surların arkasından köhne Bizansı hortlatmak isteyen kimin eli, bunu söyleyenler kimin dili, Ayasofya'yı puthane yapan hangi delidir!?" (Tohum dergisi,  29. sayı, 1959) diye sormakla başlarsak şimdi, bizi de bu yazıdan dolayı, onu mahkemelik ettikleri gibi, yargılamasınlar diye Ayasofya’nın anlamından başlayalım istiyoruz. Nedir Ayasofya gerçekten? Bir mabet mi, mabet ötesi mana mı? Bakın Üstad Karakoç "Ayasofya'nın Anlamı" (1966) adlı yazısında neler diyor: "Hendek muharebesinde de, küngü kayaya salladığı zaman, kayadan sıçrayan alev ve kıvılcımların çizdiği kubbe şüphesiz Ayasofya'nın kubbesiydi ve Hz. Peygamber, bizzat Fatihi ve mübarek ordusunu, o kıvılcımların köprüsü, kemerleri ve ebemkuşağı altından geçip surların önünden Ayasofya'ya yürür ve girerken görmüştü. Bu heybetli ve muhteşem resmî geçidi seyrederken dudaklarından altın kelimeler dökülmüştü: Konstantiniyye muhakkak fethoulunacaktır; Onun fatihi ne güzel emir ve ordusu ne güzel ordudur ... Hz. Peygamberin, İstanbul’a bu kadar önem vermesi, onun Doğunun sözcüsü, Batıya karşı Doğu Kürsüsü olmasındandı. Orada Ayasofya’nın bulunmasındandı. Ayasofya’nın cami olması, dinin cihanşümulleştiğinin tescili olacağındandı. Ayasofya’yı kölelikten kurtarmak, hürriyetine kavuşturmak istediğindendi." Ve ekliyor "Ayasofya Müslümandır. Yapıldığı tarihten İstanbul’un fethine kadar gizli Müslümandır, haniftir. Beş yüz yıldan beri de açık Müslümandır." Demek biz Peygamber muştusu Müslüman kardeşimiz Ayasofya'nın esaretini henüz anlayamadık ki ona alelade bir mabet gibi bakmaya çalışıyoruz.

Ayasofya milletimizin haysiyet ve şerefi davasıdır

Evet evet, bir de bu kadar cami varken neden bir cami için diretiyorsunuz diyenler eskiden de varmış. Bakalım Kemal Fedai Coşkuner, Fedai dergisinin (11. Sayı, 1964) “Ağlayan Ayasofya Değil Ayasofya’nın Şahsında Türk Milletidir” yazısında bu düşünceye karşı ne demiş: "Bu sözü çocuk bile söylemez. Böylesi bir cevap, bu milletin hissiyatıyla doğrudan doğruya alay etmek demektir. Dava camiye olan ihtiyacımızın yeterliği veya yetmezliği değil. Ortada bir milli perestiş meselesi var. Papazları, metropolitleri yakalarında Bizans armasını taşır, yedisinden yetmişine kadar her Yunanlı, müstakbel Bizans hülyaları ile yaşar, Megalo İdea peşinde Helenizm imparatorluğunun hortlayacağı günleri düşünür, bu hedefe varacak yolun Ayasofya'dan geçeceğine inanır. Bu durumun muvacehesinde Ayasofya'ya büyük bir milli dava konusu olarak bakmamak mümkün değildir. Ayasofya milletimizin haysiyet ve şerefi davasıdır."

Müzeye çevirme kararnamesini kim imzaladı?

Mesele aslında gayet mühim; İslamcı dergiler, yazarlarımız, fikir adamlarımız meselenin ehemmiyeti karşısında susmamışlar. Tabi iş biraz da siyasi olunca politikanın merceğine de girdiğini görüyoruz zaman zaman.  Vesika dergisinin 1976 yılı 12. sayısında"Demirel Ayasofya'nın açılmasını istemiyor" başlıklı bir haberde bugünkü adıyla İslam İşbirliği Teşkilatı’nın zamanın Cumhurbaşkanı Korutürk'e "Ayasofya'nın Cami yapılmasından İslam âleminin ferahlık duyacağını" belirttiğini görüyoruz. Konuyla ilgili Demirel'e sorulan sorudan ise Demirel kaçındığı ve cevaplamadığı için bu başlığı atıyorlar.  

Vesika dergisi aynı sayıda o meşhur müzeye çevirme kararnamesini ilk defa yayınlandıklarını söylüyor ve Ayasofya'yı kimler kapattı sorusunun cevabını aramaya çalışıyor. Aslında o kararname, Ayasofya'nın gelirinin olmadığı ve satın alınarak müzeye çevrilmesi gerektiğini belirtilen Maarif Vekilliği’nin yazmış olduğu kararnameye cevaben yazılmış. Dergi, bu kararnamenin çıktığı yıl fazlaca duyulmayan iki hadise olan Ayasofya medresesinin yıkılması ve Ayasofya'nın eşyalarının soyulması olaylarına da değiniyor ayrıca. Ayasofya medreselerinin dükkan kabul ettirilerek yıktırıldığı ve Fatih’in kendi eliyle getirip mihrabın yanına astığı sancak, kandiller, sakal-ı şerif ve bir sürü eşyanın çapulcular tarafından yağmalandığı aktarılıyor ve bunların neden tespit edilmediğine hayıflanılıyor.

Aynı tarihte Vesika dergisi kendi fikirlerini beyan ederek mevcut hükümetteki hangi bakanın taraftar, hangisinin karşı olduğunu kanaat olarak yazıyor ve "işte durum: Ayasofya'nın açılmasına taraftar/karşı" adıyla bir tablo neşrediyor. Bu kanaat daha sonra Milli Gazete tarafından kaynak gösterilmeden bakanlar kurulunda oylama yapılmış bir haber gibi sunuluyor ve bunun üzerine ciddi bir tartışma başlıyor. Şayet bakanlar kurulunda sunulmuş olsaydı 15 leyhte 13 aleyhte kararın olmasından ötürü kabul edilme ihtimalinin yüksek olduğu belirtiliyor.

"Mabetler kiraya verilemez ve ibadethane haricinde hiç bir iş için kullanılamaz."

Sebil dergisi 74. sayısında (1977)yukarıda bahsi geçenkararnameye değiniyor ve meseleyi uzunca ele alıyor. Cumhuriyet tarihinde ilk defa bir devlet adamı Ayasofya’ya vurulan hançerin ıstırabını çeken İslam milletinin hissiyatına tercüman oldu diyor, Necmettin Erbakan'ın bir mülakatta söylediği şu sözleri vurgulayarak: "Ayasofya Camii İslam'ın köhnemiş Hıristiyanlığa galebesinin timsalidir. Yani o bir zaferin, onun timsalidir. Hakk'ın batıla galebesinin timsalidir." Ayrıca bu uzun yazıda, o kararnameyi imzalayanlardan biri olan Celal Bayar'ın hayatta olması dergiye "Celal Bayar hesap vermeli" dedirtiyor ve 1924 ve 1961 anayasalarını apaçık ihlal eden bir kararname olduğu hukuken ispat ediliyor.

1959 yılında da avukat Mustafa Egemen imzalı yazar, Hilal dergisinde o zaman meri olan 6570 sayılı kanunun 1. maddesinin "Mabetler kiraya verilemez ve ibadethane haricinde hiç bir iş için kullanılamaz." hükmünü öne sürerek Ayasofya'nın müze olarak kapatılmasının kanuna aykırı olduğunu ve ibadete açılmasını hukuken savunmuş ancak bir netice alınamamış.

Biraz daha geriye gidersek, İslam Mecmuasının 1965 yılında yayınlanan 92. sayısında anlatılan bir hadiseye göre fethin 500. yılında Ayasofya için iktidar harekete geçmiş ancak devrin ana muhalefet lideri "Ayasofya'nın cami olmaktan çıkarılması Lozan muahedenamesinin gizli protokolüne dahildir" diyerek vazgeçilmesini söylemiş ve bunun üzerine meselenin üzerine eğilmemişler.

Dış politikada bağımsızlığın ilk şartı Ayasofya’nın açılması

Cahit Zarifoğlu, Mavera dergisinde (1977) "Ayasofya ve Bir Demeç" adlı yazısında Nisan ayında Kültür Bakanı Rıfkı Danışman'ın Ayasofya'nın bir kısmının ibadete açılacağını söylemesini dikkate alarak MSP'den değil de AP'den böyle bir sesin gelmesine şaşırmış ve şunları söylemiş: "Ayasofya’yı ibadete açacak olan partinin memlekette fevkalade itibarı yükselir. Hayrettir, bu bile kimseyi kıpırdatmamıştır. Akla aykırı bir şey. Kedinin kedilik yapmaması gibi bir şey. Ters bir şey, insan düşünürken idrak etmekte bocalıyor. Ayasofya yeniden cami olarak açılsın için her ne söylenen olursa milletin arzusuna tercüman olur." Daha sonra da Karakoç'un bahsi geçen yazısından alıntılar yaparak Ayasofya'nın anlamına değiniyor.

Ayasofya tartışması çerçevesinde dikkati çeken bir husus da dış politika bağımsızlığı ve Kıbrıs meselesi. Yeniden Milli Mücadele dergisinin 1974 yılı 224. sayısındadış politikada bağımsızlığın ilk şartı Ayasofya’nın açılması olarak yorumlanmış, 226. sayısında ise Kıbrıs olaylarında bir kara cübbeli Ortodoks papazının cinayetler sergilemesine atıf yaparak "Ayasofya açılmalı ve patrikhane yurt dışına derhal çıkarılmalıdır" başlığı ile bu hususa dikkat çekilmiştir. "Ayasofya'nın Üç Yüzü" adlı yazısıyla Tohum dergisinin 20. sayısında (1965) Refik İkbal, Kıbrıs meselesinin de Ayasofya ile çözüleceğine inanıyor.  Sezai Karakoç da Kıbrıs meselesine vurgu yaparak 1968 yılındaki yazısında "Ayasofya'nın açılma zarureti yalnız bir ülke içi zaruret de değil, artık, siyasi ve diplomatik bir zarurettir de." demiş.

Ayasofya’da Cuma namazı

Peyami Safa da bu mücadelenin aynı zamanda bir din mücadelesi olduğunu Büyük Doğu'nun 1959 yılı 3. sayısında Ayasofya başlığı ile neşrettiği bir yazıda şöyle ifade ediyor: "Din mücadelelerinin sona erdiği bir dünyada yaşadığımıza inanmak gaflettir, Kıbrıs davasında da Ortodoksluğun oynadığı büyük rol göz önündedir. Ayasofya'nın müze haline getirilmesi, Hıristiyanlığın İstanbul üzerindeki emellerini bertaraf etmemiştir. Bilakis cesaretini arttırmış, kışkırtmış ve azdırmıştır." Ayasofya'nın cami olarak açılmasının gerekliliğini bir mücadelenin galibiyeti olarak yorumlamıştır.

Ali Ulvi Kurucu gibi “Çan sesinden seni kurtarmış ezanlar nerde? / Hani bülbül gibi, Kur'an okuyanlar nerde?” diyecek olurken 1976 yılı 7 Mayıs Cuma gününde MTTB'ye mensup gençlerin Feth-i Mübin'in camiine girerek iki rekat cuma namazı kıldığını ve namazdan sonra gazetecilere "Ayasofya, yeniden ibadete açılacaktır" mesajını verdiklerini öğreniyoruz. Sebil dergisinin 1977 yılında verdiği bilgiye göre bu sene de MTTB'li gençler 29 Mayıs Fetih yıldönümünün yaklaşmasına müteakip cuma namazı kılmışlar ve Ayasofya'nın açılması gerektiğine dair bir demeç vermişler. Bunu duymak da tabi bize sürur ve neşe veriyor. En azından imza toplamanın ötesinde fiili bir duruş sergilenmiş.

Sana sahip olamayışın utancı içindeyiz

Bugün Ayasofya'nın mahzun halinden duyduğumuz teessüfümüzü, ne diyeceğimizi bilemediğimiz ıstırabımızı Tohum dergisi 50. sayısında (1970) biz doğmadan evvel dile şöyle getirmiş: "Dünya görmedi senin gibisini Ayasofya! Kendi fatihinin torunları tarafından hançerlenen susturulan başka bir mabed daha yoktur dünyada. Bugün, Senin varisin olmakla hem gurur hem utanç duyuyoruz. Çünkü Senin yanında olduğumuz, uzaktan minarelerine, kubbene mahzun mahzun baktığımız halde, sana sahip olamayışın utancı içindeyiz. Her gün yanından binlerce defa geçtiğimiz halde seninle dertleşememenin, sana yabancı olmanın ıstırabını çekiyoruz. Sana sahip olduğunu iddia eden fakat, önünden başı eğik, gözleri yerde, suçlu olarak geçen biz bedbaht nesli affedecek misin bilmem? Sen affetsen bile Fatih'in affedecek mi yine bilmem. Fakat şunu bilir ve inanırım. Aynı zamanda Senin de inanmanı isterim ki: Bir gün Seni aslî şahsiyetine döndüreceğiz!.."

Son olarak Ayasofya'nın madde ve mana âlemindeki câmiyetine kavuşması için Sezai Karakoç gibi, meydan okuyarak "Ayasofya’yı açmak, çağın kördüğümünü, İskender’in kılıcı gibi biçmek olacaktır." Necip Fazıl gibi, müjde vererek "Ayasofya açılacak!... hem de öylesine açılacak ki, kaybedilen bütün manalar, zincire vurulmuş, kan revan içinde masumlar gibi, ağlaya ağlaya, üstünü başını yırta yırta, onun açılan kapılarından dışarıya fırlayacak!.. Ayasofya açılacak!.. bütün değer ölçülerini, tarih hükümlerini, Dünyalar arası mahsup sırlarını, her işi ve her şey hakkındaki gerçek miyarları çerçeveleyici aziz bir kitap gibi açılacak..." Osman Yüksel Serdengeçti gibi, ümitlenerek "Ayasofya! Ey muhteşem Mabet! Merak etme. Fatih'in torunları bütün putları devirip seni camiye çevirecektir." diyor ve şu soruyu soruyoruz; acı gün ne zaman müjde olacak, kara takvim ne zaman aklanacak?

İlgili dergilere ve yazılara İslamcı Dergiler Projesi vasıtasıyla ulaşabilirsiniz: http://idp.org.tr/

 

Melih Turan